Tổ hợp và xác suất cổ điển
Quy tắc cộng, quy tắc nhân, hoán vị, chỉnh hợp, tổ hợp, nhị thức Newton, xác suất cổ điển, biến cố đối và biến cố độc lập, kèm ví dụ giải từng bước và mẹo đếm.
Tổ hợp và xác suất cổ điển thuộc chương trình lớp 10–11 nhưng gần như năm nào cũng có trong đề, thường là một câu trả lời ngắn ở phần III (tính xác suất trong tình huống đời sống) và là nền để làm câu xác suất có điều kiện ở phần II. Điểm mấu chốt là nhận ra bài toán "có thứ tự hay không", "có lặp hay không" và biết khi nào nên đếm phần bù.
Kiến thức trọng tâm
Hai quy tắc đếm
- Quy tắc cộng: công việc làm theo một trong các phương án (không trùng nhau), phương án 1 có cách, phương án 2 có cách thì có cách.
- Quy tắc nhân: công việc gồm các bước liên tiếp, bước 1 có cách, ứng với mỗi cách đó bước 2 có cách thì có cách.
Hoán vị, chỉnh hợp, tổ hợp
| Khái niệm | Ý nghĩa | Công thức |
|---|---|---|
| Hoán vị của phần tử | Sắp xếp tất cả phần tử theo thứ tự | |
| Chỉnh hợp chập của | Chọn phần tử và sắp thứ tự | |
| Tổ hợp chập của | Chọn phần tử, không quan tâm thứ tự |
Quy ước . Tính chất: ; ; .
Nhị thức Newton
Các hệ số là ; số hạng tổng quát là .
Xác suất cổ điển
- Không gian mẫu : tập mọi kết quả có thể của phép thử; biến cố là một tập con của .
- Khi các kết quả đồng khả năng:
- Biến cố đối: — dùng khi đề có cụm "ít nhất", "có ít nhất một".
Quy tắc cộng và quy tắc nhân xác suất
| Quan hệ | Công thức |
|---|---|
| Tổng quát | |
| , xung khắc (không đồng thời xảy ra) | |
| , độc lập (việc xảy ra của biến cố này không ảnh hưởng xác suất của biến cố kia) |
Dạng bài thường gặp trong đề thi
Dạng 1: Đếm số — lập số tự nhiên
Xem lời giải
Tất cả các số: chữ số hàng nghìn khác nên có cách; ba chữ số còn lại chọn và xếp từ chữ số còn lại: cách. Có số.
Số chẵn — chia theo chữ số hàng đơn vị (quy tắc cộng):
- Hàng đơn vị là : ba chữ số đầu là chỉnh hợp chập 3 của 5 chữ số còn lại: số.
- Hàng đơn vị là hoặc ( cách): hàng nghìn khác và khác chữ số cuối ( cách); hai chữ số giữa: cách. Có số.
Vậy có số chẵn.
Dạng 2: Chọn nhóm, sắp xếp
Xem lời giải
a) Đếm phần bù: chọn 4 người bất kì có cách; chọn 4 người toàn nam có cách. Số cách có ít nhất một nữ: .
b) Có 2 kiểu xen kẽ (nam ở ghế lẻ hoặc nữ ở ghế lẻ); mỗi kiểu xếp 3 nam vào 3 ghế có cách và 3 nữ vào 3 ghế có cách. Tổng: cách.
Dạng 3: Xác suất cổ điển, dùng biến cố đối
Xem lời giải
. Gọi : "tích là số chẵn"; khi đó : "cả hai số đều lẻ". Tập có 6 số lẻ nên .
Dạng 4: Biến cố độc lập — câu đúng/sai (phần II)
Xem lời giải
Gọi , lần lượt là "An bắn trúng", "Bình bắn trúng"; , độc lập nên , cũng độc lập.
a) Đúng. .
b) Sai. .
c) Đúng. Biến cố đối của "ít nhất một viên trúng" là "không ai trúng": .
d) Sai. "Đúng một người trúng" là hợp của hai biến cố xung khắc và : .
Dạng 5: Xác suất trong đời sống (phần III)
Xem lời giải
Mỗi vị trí có 10 cách chọn nên .
Mã có 6 chữ số đôi một khác nhau là một chỉnh hợp chập 6 của 10 chữ số: .
Xem lời giải
Số hạng tổng quát: . Lũy thừa ứng với , tức : hệ số là .
Lỗi thường gặp
Mẹo làm bài
Tự kiểm tra nhanh
- Có bao nhiêu cách chọn một lớp trưởng và một lớp phó từ 30 học sinh?
Xem đáp án
Hai chức vụ khác nhau nên có thứ tự: cách.
- Tính .
Xem đáp án
.
- Gieo một đồng xu cân đối ba lần. Tính xác suất xuất hiện ít nhất một lần mặt sấp.
Xem đáp án
Biến cố đối là "cả ba lần ngửa", xác suất . Vậy xác suất cần tìm là .
- Tìm hệ số của trong khai triển .
Xem đáp án
Số hạng chứa : . Hệ số là .
- Xếp ngẫu nhiên 5 bạn A, B, C, D, E thành một hàng ngang. Tính xác suất để A và B đứng cạnh nhau.
Xem đáp án
Coi A, B là một khối: xếp 4 "phần tử" có cách, đổi chỗ A, B trong khối có cách. Xác suất .
Làm 10 câu luyện tập về tổ hợp và xác suất cổ điển và xem lời giải ngay sau mỗi câu.
Đề có câu hỏi về chủ đề này
Đề bám sát cấu trúc đề thi tốt nghiệp 2025–2026: hàm phân thức có tiệm cận xiên, chuyển động tính bằng tích phân, tọa độ Oxyz với drone và mái che, xác suất có điều kiện qua bộ lọc thư rác, tối ưu chi phí và quy hoạch tuyến tính.
Đề cơ bản để làm quen cấu trúc đề thi: đọc đồ thị, cực trị và giá trị nhỏ nhất của hàm số, nguyên hàm – tích phân cơ bản, tọa độ trong phòng học, xác suất có điều kiện theo tỉ lệ phần trăm, cùng các bài toán thực tế ngắn về diện tích, tối ưu và sản xuất.
Đề nâng cao, nhiều câu phân hóa: đọc đồ thị đạo hàm, hàm số mũ, hai xe đuổi nhau, bóng nắng trong Oxyz, xét nghiệm hai lần theo công thức Bayes, khoảng cách giữa hai đường chéo nhau, tối ưu máng nước và chi phí khẩu phần nhỏ nhất.