Xác suất có điều kiện
Định nghĩa xác suất có điều kiện, công thức nhân, công thức xác suất toàn phần, công thức Bayes và cách dùng sơ đồ hình cây, kèm ví dụ thực tế giải chi tiết.
Xác suất có điều kiện là nội dung mới của lớp 12 và được đề thi rất "ưu ái": phần II thường có trọn một câu đúng/sai về công thức xác suất toàn phần và Bayes trong tình huống thực tế (sản xuất, xét nghiệm, dự báo), phần III có thể có thêm một câu tính xác suất. Cái khó không nằm ở công thức mà ở việc đặt đúng biến cố — bài này hướng dẫn cách làm đó bằng sơ đồ hình cây.
Kiến thức trọng tâm
Xác suất có điều kiện
Cho hai biến cố và với . Xác suất của với điều kiện (xác suất xảy ra khi biết đã xảy ra) là
Khi các kết quả đồng khả năng: — tức là đếm trong "không gian thu hẹp" .
Tính chất: . Nói chung .
Công thức nhân và biến cố độc lập
Hai biến cố , (với ) độc lập khi và chỉ khi , tương đương .
Công thức xác suất toàn phần
Với :
Nếu đôi một xung khắc và hợp lại là toàn bộ không gian mẫu (ví dụ ba phân xưởng, ba loại khách hàng) thì — trên sơ đồ hình cây, đó là tổng các nhánh dẫn tới .
Công thức Bayes
Với , :
Bayes trả lời câu hỏi "ngược": biết kết quả đã xảy ra, xác suất nguyên nhân là bao nhiêu.
| Câu hỏi trong đề | Công thức |
|---|---|
| "Biết xảy ra, tính xác suất " | |
| "Xác suất cả và cùng xảy ra" | |
| "Xác suất xảy ra" (khi phụ thuộc nhiều trường hợp) | Xác suất toàn phần |
| "Biết đã xảy ra, xác suất do " | Bayes |
Dạng bài thường gặp trong đề thi
Dạng 1: Tính xác suất có điều kiện từ bảng hoặc bằng đếm (phần I)
Xem lời giải
Gọi : "học sinh tham gia câu lạc bộ", : "học sinh là nữ". Có , , .
Hai kết quả khác nhau: "điều kiện" quyết định ta đếm trong nhóm nào.
Dạng 2: Công thức nhân — lấy lần lượt không hoàn lại
Xem lời giải
Gọi , lần lượt là "viên thứ nhất đỏ", "viên thứ hai đỏ".
a) .
b) Xác suất toàn phần theo màu viên thứ nhất:
Kết quả bằng đúng xác suất viên thứ nhất đỏ — điều này hợp lí vì không biết viên thứ nhất thì hai lần lấy "bình đẳng" như nhau.
Dạng 3: Xác suất toàn phần và Bayes — câu đúng/sai (phần II)
Xem lời giải
Gọi : "sản phẩm do dây chuyền I sản xuất", : "sản phẩm bị lỗi". Có , , , .
a) Đúng. .
b) Đúng. .
c) Sai. ; số là xác suất có điều kiện .
d) Đúng. . Dù dây chuyền II làm ra ít sản phẩm hơn, tỉ lệ lỗi cao hơn khiến nó là "nghi phạm" chính.
Dạng 4: Bayes trong tình huống thực tế (phần III)
Xem lời giải
Gọi : "ngày có mưa", : "ứng dụng dự báo có mưa". , , .
Xác suất toàn phần: .
Bayes: .
Lỗi thường gặp
Mẹo làm bài
Tự kiểm tra nhanh
- Cho , , . Tính . Hai biến cố , có độc lập không?
Xem đáp án
, nên và độc lập (kiểm tra lại: ).
- Cho và . Tính .
Xem đáp án
.
- Gieo hai con xúc xắc cân đối. Biết tổng số chấm bằng , tính xác suất có ít nhất một con xuất hiện mặt 6 chấm.
Xem đáp án
Các kết quả có tổng : , , , , — gồm kết quả, trong đó kết quả có mặt 6. Xác suất .
- Cho , , . Tính và .
Xem đáp án
; .
Làm 10 câu luyện tập về xác suất có điều kiện và xem lời giải ngay sau mỗi câu.
Đề có câu hỏi về chủ đề này
Đề bám sát cấu trúc đề thi tốt nghiệp 2025–2026: hàm phân thức có tiệm cận xiên, chuyển động tính bằng tích phân, tọa độ Oxyz với drone và mái che, xác suất có điều kiện qua bộ lọc thư rác, tối ưu chi phí và quy hoạch tuyến tính.
Đề cơ bản để làm quen cấu trúc đề thi: đọc đồ thị, cực trị và giá trị nhỏ nhất của hàm số, nguyên hàm – tích phân cơ bản, tọa độ trong phòng học, xác suất có điều kiện theo tỉ lệ phần trăm, cùng các bài toán thực tế ngắn về diện tích, tối ưu và sản xuất.
Đề nâng cao, nhiều câu phân hóa: đọc đồ thị đạo hàm, hàm số mũ, hai xe đuổi nhau, bóng nắng trong Oxyz, xét nghiệm hai lần theo công thức Bayes, khoảng cách giữa hai đường chéo nhau, tối ưu máng nước và chi phí khẩu phần nhỏ nhất.