Cách mạng tháng Tám năm 1945

Cách mạng tháng Tám năm 1945 là thắng lợi mở ra kỉ nguyên độc lập, tự do của dân tộc. Đề thi thường hỏi: các hội nghị chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, mốc chuẩn bị lực lượng, thời cơ, diễn biến Tổng khởi nghĩa, nguyên nhân thắng lợi và bài học. Đây cũng là chủ đề hay được chọn làm tư liệu cho câu đúng/sai.

Kiến thức trọng tâm

1. Bối cảnh

• 1939: Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ (1-9-1939). Tháng 6-1940, Pháp đầu hàng Đức.
• 9-1940: Nhật vào Đông Dương; Pháp – Nhật cấu kết cùng thống trị, nhân dân chịu cảnh "một cổ hai tròng".
• 9-3-1945: Nhật đảo chính Pháp, độc chiếm Đông Dương.
• Cuối 1944 – đầu 1945: nạn đói làm khoảng 2 triệu người chết, mâu thuẫn giữa nhân dân với phát xít Nhật lên đỉnh điểm.
• 8-1945: Nhật đầu hàng Đồng minh không điều kiện (15-8-1945), quân Nhật ở Đông Dương hoang mang, chính quyền thân Nhật tê liệt.

2. Chủ trương chuyển hướng chỉ đạo chiến lược

3. Chuẩn bị lực lượng

4. Diễn biến Tổng khởi nghĩa

5. Ý nghĩa

Đối với Việt Nam:

• Phá tan xiềng xích nô lệ của thực dân Pháp hơn 80 năm và phát xít Nhật gần 5 năm, lật nhào chế độ quân chủ tồn tại hàng nghìn năm.
• Lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; nhân dân từ nô lệ trở thành người làm chủ.
• Mở ra kỉ nguyên mới: độc lập, tự do; Đảng trở thành đảng cầm quyền.

Đối với thế giới: góp phần vào thắng lợi chống chủ nghĩa phát xít; cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi; là thắng lợi đầu tiên trong thời đại mới của một dân tộc thuộc địa tự giải phóng.

6. Nguyên nhân thắng lợi

• Chủ quan (quyết định): truyền thống yêu nước; sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng và Hồ Chí Minh; quá trình chuẩn bị 15 năm qua ba cao trào (1930–1931, 1936–1939, 1939–1945); khối đoàn kết toàn dân trong Mặt trận Việt Minh.
• Khách quan: chiến thắng của Liên Xô và Đồng minh trước phát xít tạo thời cơ thuận lợi.

7. Bài học kinh nghiệm

• Giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội.
• Tập hợp, đoàn kết mọi lực lượng yêu nước trong một mặt trận rộng rãi.
• Kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang; khởi nghĩa từng phần tiến lên tổng khởi nghĩa.
• Nắm vững nghệ thuật chọn đúng thời cơ, kiên quyết hành động.

8. Nhân vật – văn kiện quan trọng

Dạng câu hỏi trong đề

Dạng 1: Phân biệt các hội nghị

Xem lời giải

Chọn B. Hội nghị Trung ương 8 (5-1941, Pác Bó) do Nguyễn Ái Quốc chủ trì đã hoàn chỉnh chủ trương chuyển hướng và lập Mặt trận Việt Minh.

• A (Trung ương 6) mở đầu chuyển hướng, lập Mặt trận Thống nhất dân tộc phản đế Đông Dương.
• C ra chỉ thị xác định kẻ thù chính là phát xít Nhật.
• D quyết định Tổng khởi nghĩa.

Dạng 2: Câu đúng/sai có tư liệu

Khi đọc tư liệu về Cách mạng tháng Tám, hãy xác định: ai ra quyết định, khi nào, quyết định gì (phát động cao trào hay phát động tổng khởi nghĩa?). Bẫy thường gặp là đánh tráo hai hành động gần nhau về thời gian.

Xem lời giải

• a) Đúng. Tư liệu viết Nhật "lật đổ Pháp, độc chiếm Đông Dương".
• b) Sai. Chỉ thị xác định kẻ thù chính là phát xít Nhật; khẩu hiệu "Đánh đuổi Pháp – Nhật" bị thay thế.
• c) Đúng. Khi Pháp mất quyền thống trị, kẻ thù trực tiếp chỉ còn Nhật; đổi khẩu hiệu giúp tập trung mũi nhọn đấu tranh – biểu hiện sự chỉ đạo nhạy bén.
• d) Sai. Chỉ thị phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, làm tiền đề cho tổng khởi nghĩa. Lệnh tổng khởi nghĩa là Quân lệnh số 1 (13-8-1945), sau khi Nhật đầu hàng.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Thời cơ của Tổng khởi nghĩa tồn tại trong khoảng thời gian nào? Vì sao gọi là thời cơ "ngàn năm có một"?

Xem đáp án

Từ khi Nhật đầu hàng Đồng minh (15-8-1945) đến trước khi quân Đồng minh vào Đông Dương. Khi đó kẻ thù cũ (Nhật) đã gục ngã, kẻ thù mới chưa đến, lực lượng cách mạng đã sẵn sàng – điều kiện hiếm có.

2. Kể tên bốn tỉnh giành chính quyền ở tỉnh lị sớm nhất.

Xem đáp án

Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam (18-8-1945).

3. Sắp xếp theo thời gian: (1) Khu giải phóng Việt Bắc ra đời; (2) Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập; (3) Mặt trận Việt Minh ra đời; (4) Quốc dân Đại hội Tân Trào.

Xem đáp án

(3) 5-1941 → (2) 12-1944 → (1) 6-1945 → (4) 16-8-1945.

4. Đúng hay sai: "Quốc dân Đại hội Tân Trào là nơi đầu tiên quyết định phát động Tổng khởi nghĩa."

Xem đáp án

Sai. Hội nghị toàn quốc của Đảng (14 → 15-8-1945) quyết định Tổng khởi nghĩa; Quốc dân Đại hội (16-8) tán thành quyết định đó và cử ra Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam.

5. Nêu một bài học của Cách mạng tháng Tám còn giá trị trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Xem đáp án

Ví dụ: phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc; hoặc chủ động nắm bắt và tận dụng thời cơ; hoặc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.