Phòng trị bệnh và bảo vệ nguồn lợi thủy sản
Ôn nguyên nhân gây bệnh thủy sản, một số bệnh thường gặp ở tôm, cá, biện pháp phòng trị, ứng dụng công nghệ sinh học, khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Chủ đề này thường có 2–3 câu ở phần I (nhận dạng bệnh qua dấu hiệu, chọn biện pháp phòng bệnh, hành vi bị cấm trong khai thác) và hay có một câu đúng/sai ở phần II về một ổ dịch ở ao tôm, ao cá hoặc số liệu sản lượng khai thác ven bờ. Ghi nhớ cặp bệnh – tác nhân – dấu hiệu là phần quyết định điểm số.
Kiến thức trọng tâm
Nguyên nhân gây bệnh
Bệnh thủy sản thường xuất hiện khi ba yếu tố cùng bất lợi: có mầm bệnh (virus, vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng), môi trường xấu (thiếu oxygen, nhiều khí độc, nhiệt độ hay pH biến động mạnh, mật độ quá dày) và vật nuôi yếu (sức đề kháng kém, bị sốc, xây xát, thiếu dinh dưỡng).
Dấu hiệu chung khi vật nuôi bị bệnh: giảm ăn hoặc bỏ ăn; bơi lờ đờ, tách đàn, nổi đầu, dạt bờ; thay đổi màu sắc; xuất huyết, lở loét, có đốm lạ trên thân, mang; chết rải rác hoặc chết hàng loạt.
Một số bệnh thường gặp
| Bệnh | Đối tượng | Tác nhân | Dấu hiệu đặc trưng |
|---|---|---|---|
| Đốm trắng | Tôm sú, tôm thẻ chân trắng | Virus | Đốm trắng dưới vỏ đầu ngực, vỏ thân; tôm giảm ăn, dạt bờ, chết nhanh, hàng loạt |
| Hoại tử gan tụy cấp (AHPND) | Tôm nuôi | Vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus mang gene độc lực | Gan tụy teo, nhạt màu, ruột rỗng; chết nhiều trong khoảng 30–35 ngày đầu sau thả |
| Gan thận mủ | Cá tra | Vi khuẩn Edwardsiella ictaluri | Nhiều đốm trắng nhỏ như mủ trên gan, thận, lách; hay phát khi nhiệt độ nước giảm, dao động |
| Xuất huyết | Cá tra | Vi khuẩn Aeromonas hydrophila | Xuất huyết đỏ ở gốc vây, quanh miệng, bụng; hậu môn sưng đỏ |
| Trùng quả dưa | Cá nước ngọt (cá chép, cá trắm...) | Kí sinh trùng đơn bào | Nhiều chấm trắng li ti trên da, vây, mang; cá cọ mình vào thành ao |
| Nấm thủy mi | Cá, trứng cá | Nấm | Sợi nấm trắng như bông ở vết thương, trên trứng |
Phòng và trị bệnh
Trị bệnh:
- Chẩn đoán đúng: quan sát dấu hiệu, xét nghiệm (PCR với virus; phân lập vi khuẩn, làm kháng sinh đồ để chọn thuốc còn nhạy).
- Bệnh do virus (như đốm trắng) chưa có thuốc đặc trị → chủ yếu phòng; khi có dịch phải xử lí, tiêu hủy theo hướng dẫn.
- Bệnh do vi khuẩn: chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép, đúng thuốc, đúng liều, đủ liệu trình; ngừng thuốc đủ thời gian trước khi thu hoạch để không còn tồn dư.
- Không trộn kháng sinh vào thức ăn để "phòng bệnh" tràn lan → vi khuẩn kháng thuốc, tồn dư trong sản phẩm, ô nhiễm môi trường.
Công nghệ sinh học trong phòng trị bệnh: kĩ thuật PCR, bộ kít chẩn đoán nhanh; vaccine cho cá; chế phẩm vi sinh (probiotic) cải thiện môi trường và đường ruột; con giống sạch bệnh (tôm bố mẹ SPF).
Nguồn lợi thủy sản và khai thác bền vững
Nguồn lợi thủy sản là tài nguyên sinh vật trong các vùng nước tự nhiên có giá trị kinh tế, khoa học, du lịch, giải trí.
Nguyên nhân suy giảm: khai thác quá mức, nhất là ven bờ; dùng phương pháp hủy diệt (chất nổ, xung điện, chất độc), lưới mắt quá nhỏ bắt cả cá con; khai thác vào mùa sinh sản; ô nhiễm nước; phá rừng ngập mặn, rạn san hô, thảm cỏ biển (nơi sinh sản, ương nuôi con non); biến đổi khí hậu; loài ngoại lai xâm hại.
| Biện pháp bảo vệ | Tác dụng |
|---|---|
| Cấm khai thác bằng chất nổ, xung điện, chất độc | Tránh hủy diệt mọi loài, mọi cỡ và phá hủy môi trường sống |
| Quy định kích thước mắt lưới tối thiểu, cỡ tối thiểu của loài được khai thác | Cá con, cá chưa trưởng thành được sống, lớn lên và sinh sản |
| Vùng cấm, thời gian cấm khai thác có thời hạn | Bảo vệ đàn bố mẹ trong mùa sinh sản và bãi đẻ, bãi ương |
| Thành lập khu bảo tồn biển; bảo vệ rừng ngập mặn, rạn san hô | Giữ nơi cư trú, sinh sản của sinh vật |
| Thả giống tái tạo nguồn lợi bằng loài bản địa, giống đã kiểm dịch | Bổ sung nguồn lợi mà không gây hại cho loài bản địa |
| Ghi nhật kí khai thác, lắp thiết bị giám sát hành trình, truy xuất nguồn gốc | Chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (IUU) |
Khai thác bền vững: sản lượng khai thác không vượt quá khả năng tái tạo của nguồn lợi; giảm khai thác ven bờ, phát triển khai thác xa bờ đi đôi với bảo quản sản phẩm trên tàu; dùng nghề khai thác thân thiện (câu, lưới rê có mắt lưới đúng quy định); cộng đồng ngư dân cùng tham gia quản lí.
Dạng bài thường gặp trong đề thi
Dạng 1: Nhận dạng bệnh qua dấu hiệu
Xem lời giải
Bệnh gan thận mủ, do vi khuẩn Edwardsiella ictaluri. Vì là bệnh do vi khuẩn nên có thể điều trị bằng kháng sinh trong danh mục được phép, chọn theo kháng sinh đồ, dùng đúng liều, đủ liệu trình và ngừng thuốc đủ thời gian trước khi thu hoạch.
Dạng 2: Tính lượng hóa chất xử lí nước
Xem lời giải
Thể tích nước: .
Chlorine hoạt tính cần: ; hóa chất cần: .
Dạng 3: Phân tích số liệu điều tra dịch bệnh
Xem lời giải
Nhóm dùng giống PCR âm tính: ; nhóm không xét nghiệm: — gấp 4 lần.
Kết luận: dùng giống sạch bệnh giúp giảm mạnh nguy cơ bệnh đốm trắng. Tuy vậy nhóm dùng giống sạch vẫn có ao bị bệnh, vì virus còn có thể xâm nhập từ nước, cua còng, chim → cần kết hợp an toàn sinh học.
Dạng 4: Hành vi bị cấm và biện pháp bảo vệ nguồn lợi
Xem lời giải
Bị cấm: (1), (3), (4). Việc (2) là nghĩa vụ của tàu cá; việc (5) là hoạt động tái tạo nguồn lợi được khuyến khích.
Lỗi thường gặp
Mẹo làm bài
Tự kiểm tra nhanh
- Ba yếu tố cùng tác động gây ra bệnh thủy sản là gì?
Xem đáp án
Mầm bệnh, môi trường xấu và vật nuôi có sức đề kháng kém.
- Kháng sinh đồ dùng để làm gì?
Xem đáp án
Xác định vi khuẩn gây bệnh còn nhạy (bị tiêu diệt) với loại kháng sinh nào, từ đó chọn đúng thuốc điều trị.
- Vì sao phải ngừng dùng thuốc một thời gian trước khi thu hoạch?
Xem đáp án
Để thuốc được đào thải, dư lượng trong sản phẩm giảm dưới mức cho phép, bảo đảm an toàn thực phẩm.
- Quy định cấm khai thác có thời hạn thường áp dụng vào thời điểm nào? Vì sao?
Xem đáp án
Vào mùa sinh sản, ở bãi đẻ, bãi ương của loài cần bảo vệ — để đàn bố mẹ sinh sản và con non lớn lên, tái tạo nguồn lợi.
- Ao lắng 1.000 m³ cần nồng độ chlorine hoạt tính 25 g/m³, dùng hóa chất 70% chlorine hoạt tính. Cần bao nhiêu kilôgam?
Xem đáp án
.
Làm 10 câu luyện tập về phòng trị bệnh và bảo vệ nguồn lợi thủy sản và xem lời giải ngay sau mỗi câu.
Đề có câu hỏi về chủ đề này
Đề mức trung bình, sát cấu trúc đề thi tốt nghiệp: trọng tâm lâm nghiệp và thủy sản lớp 12 với tình huống ao tôm lót bạt, rừng keo lai, bệnh gan thận mủ cá tra và thí nghiệm thức ăn cá rô phi; kèm chăn nuôi lớp 11 và trồng trọt công nghệ cao lớp 10.
Đề mức cơ bản, củng cố kiến thức nền về vai trò của rừng, phòng cháy và trồng rừng, môi trường – giống – thức ăn – bệnh thủy sản; phần đúng/sai gồm nuôi ghép cá, rừng ngập mặn ven biển, sinh sản nhân tạo cá mè trắng và phòng bệnh đốm trắng ở tôm.
Đề mức nâng cao, nhiều câu tính toán và đọc số liệu (trữ lượng rừng, khí NH3 theo pH, chi phí thức ăn, phối trộn khẩu phần, phân bón); phần đúng/sai về hệ thống nuôi tuần hoàn RAS, cháy rừng phòng hộ, khai thác hải sản ven bờ và nuôi tôm biofloc.