Lâm nghiệp, trồng và chăm sóc rừng

Lâm nghiệp mở đầu chương trình Công nghệ 12 định hướng Nông nghiệp. Đề thi thường có khoảng 4–5 câu ở phần I về vai trò của rừng, phân loại rừng, quy luật sinh trưởng, kĩ thuật trồng – chăm sóc, và hay có một câu đúng/sai ở phần II dựa trên tình huống trồng rừng sản xuất kèm bảng số liệu (mật độ, tỉ lệ sống, chiều cao, đường kính).

Kiến thức trọng tâm

Vai trò của rừng

Lâm nghiệp là ngành kinh tế – kĩ thuật gồm các hoạt động quản lí, bảo vệ, phát triển, sử dụng rừng; chế biến và thương mại lâm sản. Sản xuất lâm nghiệp có đặc điểm: đối tượng là cây rừng có chu kì sinh trưởng dài; địa bàn rộng, chủ yếu ở vùng đồi núi, điều kiện khó khăn; phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên.

Triển vọng: phát triển rừng trồng gỗ lớn, chế biến sâu để tăng giá trị; chi trả dịch vụ môi trường rừng và thu từ hấp thụ carbon của rừng; ứng dụng công nghệ (nhân giống bằng nuôi cấy mô, ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái để theo dõi rừng).

Phân loại rừng theo mục đích sử dụng

Sinh trưởng và phát triển của cây rừng

• Sinh trưởng: sự tăng lên về kích thước, khối lượng (chiều cao, đường kính, tán).
• Phát triển: sự thay đổi về chất, chuyển qua các giai đoạn trong đời sống (ra hoa, kết quả, già cỗi).
• Quy luật sinh trưởng không đều: lúc nhỏ chậm, sau đó nhanh dần, đạt cực đại rồi chậm lại khi cây già.

Nhân tố ảnh hưởng: khí hậu (ánh sáng, nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm, gió); đất (độ phì, độ dày tầng đất, độ ẩm); địa hình (độ cao, độ dốc, hướng dốc); sinh vật (thực vật cạnh tranh, động vật, vi sinh vật, sâu bệnh); và tác động của con người.

Kĩ thuật trồng rừng

• Giống: cây con được nhân bằng hạt, giâm hom hoặc nuôi cấy mô (đồng đều, giữ đặc tính tốt của cây mẹ), ươm trong túi bầu.
• Thời vụ: trồng khi trời ấm, đất đủ ẩm — miền Bắc thường trồng vào vụ xuân và vụ thu; miền Trung, miền Nam trồng vào đầu mùa mưa.
• Làm đất: phát dọn thực bì; làm đất toàn diện (đất bằng) hoặc cục bộ theo hố, theo băng (đất dốc); trên đất dốc, các hàng hố chạy theo đường đồng mức, hố hai hàng liền nhau bố trí so le kiểu nanh sấu để giữ nước, chống xói mòn; bón lót, lấp hố trước khi trồng.
• Mật độ: với cự li hàng cách hàng $a$ (m), cây cách cây $b$ (m): $N = \dfrac{10.000}{a\cdot b}$ (cây/ha).

Trồng cây con có bầu: đào hố, lấp một phần đất mặt; rạch bỏ vỏ bầu nhưng giữ nguyên khối đất bầu; đặt cây thẳng đứng giữa hố; lấp đất, nén chặt quanh bầu rồi vun gốc cao hơn mặt đất. Cây con rễ trần: giữ ẩm rễ, đặt rễ thẳng, lấp đất nhỏ, nén chặt.

Chăm sóc rừng sau khi trồng

Chăm sóc liên tục trong những năm đầu (thường khoảng 3–4 năm) cho đến khi rừng khép tán:

• Làm cỏ, phát dây leo, cây bụi; xới đất, vun gốc; bón phân thúc.
• Trồng dặm những cây chết để bảo đảm mật độ.
• Tỉa cành, tỉa thưa khi rừng quá dày; phòng trừ sâu bệnh; rào bảo vệ, chống gia súc phá hoại; phòng cháy rừng.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Phân loại rừng theo mục đích sử dụng

Dạng 2: Tính mật độ, số cây giống và số cây trồng dặm

Dạng 3: Đọc số liệu sinh trưởng

Dạng 4: Câu đúng/sai về kĩ thuật trồng, chăm sóc

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Trồng 5 ha rừng với cự li 2,5 m × 2,5 m cần bao nhiêu cây (chưa tính trồng dặm)?

2. Khu bảo tồn loài – sinh cảnh thuộc loại rừng nào?

3. Ở giai đoạn nào, rừng thích hợp nhất để khai thác gỗ và thu hái hạt giống?

4. Vì sao trên đất dốc, hố trồng ở hai hàng liền nhau được bố trí so le kiểu nanh sấu?

5. Nêu hai hoạt động thuộc nhóm "phát triển rừng".