Sự phân hóa đa dạng của thiên nhiên

Thiên nhiên nước ta không đồng nhất: thay đổi từ Bắc vào Nam, từ biển vào đất liền và từ thấp lên cao. Chủ đề này thường có 2–3 câu ở phần I, dễ xuất hiện trong câu đúng/sai dựa trên bảng nhiệt độ các trạm và câu tính nhiệt độ theo độ cao ở phần III.

Kiến thức trọng tâm

Phân hóa theo chiều Bắc – Nam

Nguyên nhân: lãnh thổ kéo dài theo vĩ độ (càng vào Nam càng gần xích đạo) kết hợp với gió mùa Đông Bắc suy yếu dần và bị chặn ở dãy Bạch Mã (khoảng vĩ tuyến 16°B).

Phân hóa theo chiều Đông – Tây

Từ đông sang tây có ba dải thiên nhiên:

• Vùng biển và thềm lục địa: thềm lục địa phía bắc và phía nam nông, rộng; thềm lục địa miền Trung hẹp, giáp vùng biển sâu.
• Vùng đồng bằng ven biển: đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ rộng, bãi triều thấp phẳng; dải đồng bằng ven biển Trung Bộ hẹp ngang, bị chia cắt, nhiều cồn cát, đầm phá.
• Vùng đồi núi: phân hóa phức tạp do tác động của gió mùa với hướng các dãy núi.

Phân hóa theo độ cao

Ba miền địa lí tự nhiên

Sơ đồ nguyên nhân – biểu hiện – hậu quả – giải pháp

Mùa đông lạnh ở miền Bắc

• Nguyên nhân: vĩ độ cao hơn; gió mùa Đông Bắc hoạt động mạnh; địa hình vòng cung mở ra phía bắc tạo hành lang cho gió.
• Biểu hiện: 2–3 tháng dưới 18°C, có rét đậm, rét hại, sương muối, băng giá ở vùng núi cao.
• Hậu quả: thuận lợi trồng cây cận nhiệt, ôn đới, rau vụ đông; nhưng gây chết rét cây trồng, vật nuôi, ảnh hưởng sức khỏe.
• Giải pháp: bố trí lịch thời vụ, chọn giống chịu rét, che chắn chuồng trại, dự trữ thức ăn cho gia súc.

Mùa khô sâu sắc ở Tây Nguyên và Nam Bộ

• Nguyên nhân: Tín phong bán cầu Bắc thổi khô trong mùa đông, mùa mưa và mùa khô phân hóa rõ.
• Biểu hiện: mùa khô kéo dài 4–6 tháng, mực nước ngầm hạ thấp.
• Hậu quả: thiếu nước tưới cho cây công nghiệp, cháy rừng, xâm nhập mặn ở đồng bằng.
• Giải pháp: xây dựng hồ chứa, tưới tiết kiệm, bảo vệ rừng đầu nguồn, chuyển đổi cây trồng phù hợp.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Nhận xét và giải thích bảng nhiệt độ theo vĩ độ

Nhiệt độ trung bình tại một số trạm từ Bắc vào Nam (số liệu minh họa, đơn vị °C):

Xem lời giải

Nhận xét:

• Nhiệt độ trung bình năm tăng dần từ Bắc vào Nam (từ 21,2°C lên 27,1°C).
• Nhiệt độ tháng I chênh lệch rất lớn (trạm D cao hơn trạm A 12,5°C); tháng VII chênh lệch nhỏ, trạm C cao nhất.
• Hiệu nhiệt độ tháng VII và tháng I giảm dần: A là 13,7°C, D chỉ 1,3°C.

Giải thích:

• Càng vào Nam càng gần xích đạo, góc nhập xạ lớn, nhận nhiều nhiệt hơn.
• Mùa đông, gió mùa Đông Bắc làm phía Bắc lạnh; gió suy yếu dần và bị chặn ở dãy Bạch Mã nên phía Nam không có mùa đông lạnh.
• Mùa hạ cả nước đều nóng; trạm C còn chịu gió phơn khô nóng, trạm D đang mùa mưa, nhiều mây nên tháng VII không nóng bằng.

Dạng 2: Tính nhiệt độ theo độ cao

Trong tầng đối lưu, nhiệt độ không khí trung bình giảm khoảng 0,6°C khi lên cao 100 m.

Xem lời giải

a) Chênh lệch độ cao: $2\,000 - 200 = 1\,800$ m.

$$t = 25 - 0{,}6 \times \dfrac{1\,800}{100} = 25 - 10{,}8 = 14{,}2$$

Nhiệt độ ở độ cao 2 000 m khoảng 14,2°C, tương ứng đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi.

b) Nhiệt độ giảm $25 - 20 = 5$°C, ứng với độ cao tăng thêm $\dfrac{5}{0{,}6} \times 100 \approx 833$ m. Độ cao cần tìm khoảng $200 + 833 = 1\,033$ m.

Dạng 3: Nhận biết đặc điểm từng miền

Xem lời giải

Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ. Dấu hiệu quyết định: "đủ ba đai cao" (chỉ dãy Hoàng Liên Sơn có núi trên 2 600 m) và "gió phơn" (sườn khuất gió của dãy Trường Sơn Bắc và các dãy núi biên giới phía tây).

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Vì sao vùng núi Đông Bắc có mùa đông lạnh hơn vùng núi Tây Bắc ở cùng độ cao?

Xem đáp án

Các cánh cung núi ở Đông Bắc mở rộng về phía bắc, tạo hành lang đón gió mùa Đông Bắc; Tây Bắc được dãy Hoàng Liên Sơn chắn gió nên mùa đông ngắn và ấm hơn ở vùng thấp.

2. Chân núi ở độ cao 0 m có nhiệt độ 24°C. Tính nhiệt độ ở độ cao 1 500 m (giảm 0,6°C/100 m).

Xem đáp án

$24 - 0{,}6 \times 15 = 15$°C.

3. Kiểu khí hậu và cảnh quan tiêu biểu của phần lãnh thổ phía Nam là gì?

Xem đáp án

Khí hậu cận xích đạo gió mùa; cảnh quan đới rừng cận xích đạo gió mùa, có nhiều loài chịu hạn, rụng lá vào mùa khô.

4. Vì sao thềm lục địa miền Trung hẹp và sâu hơn thềm lục địa phía bắc, phía nam?

Xem đáp án

Dải đồng bằng và núi ở miền Trung áp sát biển, sườn đông Trường Sơn dốc, địa hình đáy biển xuống sâu nhanh; ở phía bắc và phía nam, đồng bằng châu thổ rộng kéo dài ra biển nên thềm lục địa nông và rộng.

5. Kể hai khó khăn tự nhiên tiêu biểu của miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ.

Xem đáp án

Mùa khô kéo dài gây thiếu nước, cháy rừng; xâm nhập mặn và ngập lụt ở đồng bằng sông Cửu Long (ngoài ra còn xói mòn đất ở vùng đồi núi).