Địa lí kinh tế – xã hội thế giới (lớp 11)

Nội dung lớp 11 chiếm tỉ lệ nhỏ trong đề tốt nghiệp (thường 1–2 câu), chủ yếu ở mức nhận biết, thông hiểu: đặc điểm nhóm nước, biểu hiện toàn cầu hóa, các tổ chức khu vực và đặc điểm nổi bật của một số quốc gia; đôi khi có câu tính GDP bình quân đầu người hoặc cán cân thương mại.

Kiến thức trọng tâm

Các nhóm nước

Ngân hàng Thế giới phân nhóm các nền kinh tế theo GNI bình quân đầu người thành bốn nhóm: thu nhập thấp, trung bình thấp, trung bình cao và cao.

Toàn cầu hóa và khu vực hóa kinh tế

Toàn cầu hóa kinh tế là quá trình liên kết các nền kinh tế trên thế giới ngày càng chặt chẽ.

• Biểu hiện: thương mại quốc tế phát triển mạnh; đầu tư nước ngoài tăng nhanh; thị trường tài chính quốc tế mở rộng; vai trò ngày càng lớn của các công ty đa quốc gia; các tổ chức quốc tế (WTO, IMF, Ngân hàng Thế giới) chi phối nhiều mặt kinh tế.
• Hệ quả tích cực: thúc đẩy tăng trưởng, chuyên môn hóa, chuyển giao công nghệ, mở rộng hợp tác.
• Hệ quả tiêu cực: gia tăng khoảng cách giàu nghèo, cạnh tranh gay gắt, nguy cơ phụ thuộc, ô nhiễm môi trường xuyên biên giới.

Khu vực hóa kinh tế: hình thành các tổ chức liên kết khu vực để tăng sức cạnh tranh, như Liên minh châu Âu (EU), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC), Hiệp định Hoa Kỳ – Mê-hi-cô – Ca-na-đa (USMCA), Thị trường chung Nam Mỹ (MERCOSUR).

An ninh toàn cầu và kinh tế tri thức

• An ninh toàn cầu: an ninh lương thực, năng lượng, nguồn nước, an ninh mạng; xung đột vũ trang, khủng bố; biến đổi khí hậu. Cần hợp tác quốc tế để bảo vệ hòa bình.
• Kinh tế tri thức: tri thức, khoa học – công nghệ là động lực chính; lao động tri thức chiếm tỉ lệ cao; dịch vụ và công nghệ cao chiếm tỉ trọng lớn.

Một số khu vực và quốc gia

Sơ đồ nguyên nhân – biểu hiện – hậu quả – giải pháp

Già hóa dân số ở Nhật Bản

• Nguyên nhân: tỉ suất sinh rất thấp (kết hôn muộn, chi phí nuôi con cao), tuổi thọ trung bình thuộc nhóm cao nhất thế giới.
• Biểu hiện: tỉ lệ người từ 65 tuổi trở lên rất cao, dân số giảm dần.
• Hậu quả: thiếu lao động, chi phí phúc lợi xã hội lớn, sức tiêu dùng trong nước giảm.
• Giải pháp: khuyến khích sinh con, tự động hóa và dùng rô-bốt, kéo dài tuổi lao động, tiếp nhận lao động nước ngoài.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Tính GDP bình quân đầu người

GDP và dân số một số quốc gia năm 2023 (số liệu minh họa, làm tròn):

Xem lời giải

a) Đổi đơn vị: tỉ USD $= 10^9$ USD, triệu người $= 10^6$ người.

• Nhật Bản: $\dfrac{4\,210 \times 10^9}{124 \times 10^6} \approx 33\,952$ USD/người.
• Việt Nam: $\dfrac{430 \times 10^9}{100{,}3 \times 10^6} \approx 4\,287$ USD/người.

b) Sai. Trung Quốc: $\dfrac{17\,790 \times 10^9}{1\,410 \times 10^6} \approx 12\,617$ USD/người, thấp hơn Nhật Bản nhiều. GDP lớn nhưng dân số rất đông nên bình quân đầu người thấp. Mẹo nhanh: lấy tỉ USD chia triệu người rồi nhân 1 000.

Dạng 2: Nhận biết biểu hiện toàn cầu hóa

Xem lời giải

Ý (1) và (3). Toàn cầu hóa kinh tế biểu hiện qua thương mại, đầu tư, tài chính quốc tế và vai trò của các công ty đa quốc gia; tăng dân số và đô thị hóa là hiện tượng dân cư, không phải biểu hiện trực tiếp của toàn cầu hóa kinh tế.

Dạng 3: Giải thích đặc điểm của một quốc gia

Xem lời giải

• Nhật Bản nghèo khoáng sản nên phải nhập khẩu nguyên liệu, năng lượng.
• Bù lại: lao động có kỉ luật, trình độ cao; đầu tư mạnh cho khoa học – công nghệ; tập trung vào ngành giá trị gia tăng cao (chế tạo, điện tử, rô-bốt); mạng lưới cảng biển thuận lợi cho nhập nguyên liệu và xuất sản phẩm.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Bốn quyền tự do lưu thông trong thị trường chung châu Âu là gì?

Xem đáp án

Tự do lưu thông hàng hóa, dịch vụ, con người và tiền vốn.

2. Theo bảng ở Dạng 1, GDP bình quân đầu người của Hoa Kỳ gấp khoảng bao nhiêu lần Việt Nam (làm tròn đến hàng đơn vị)?

Xem đáp án

Hoa Kỳ: $\dfrac{27\,360}{335} \times 1\,000 \approx 81\,672$ USD/người; Việt Nam khoảng 4 287 USD/người; gấp khoảng 19 lần.

3. Nêu hai hệ quả tiêu cực của toàn cầu hóa đối với các nước đang phát triển.

Xem đáp án

Cạnh tranh gay gắt khiến doanh nghiệp yếu dễ bị loại; nguy cơ phụ thuộc vốn, công nghệ; khoảng cách giàu nghèo gia tăng; tiếp nhận công nghệ lạc hậu, gây ô nhiễm.

4. Ba trụ cột của Cộng đồng ASEAN là gì?

Xem đáp án

Cộng đồng Chính trị – An ninh, Cộng đồng Kinh tế và Cộng đồng Văn hóa – Xã hội.

5. Vì sao miền Đông Trung Quốc tập trung phần lớn dân cư và các trung tâm công nghiệp?

Xem đáp án

Địa hình đồng bằng châu thổ rộng, đất phù sa màu mỡ, khí hậu gió mùa thuận lợi, giáp biển dễ giao lưu, lịch sử khai thác lâu đời, cơ sở hạ tầng phát triển.