Địa lí đại cương (lớp 10)

Địa lí đại cương lớp 10 là nền tảng để giải thích tự nhiên và dân cư Việt Nam. Đề tốt nghiệp ít hỏi trực tiếp (thường 0–2 câu), nhưng kiến thức này được dùng để lập luận trong rất nhiều câu lớp 12, nhất là câu giải thích khí hậu và câu tính giờ, tính nhiệt độ theo độ cao.

Kiến thức trọng tâm

Hệ quả chuyển động của Trái Đất

Thạch quyển: nội lực và ngoại lực

• Thạch quyển gồm vỏ Trái Đất và phần trên của lớp man-ti, chia thành các mảng kiến tạo. Nơi các mảng tiếp xúc thường có động đất, núi lửa, dãy núi trẻ.
• Nội lực (nguồn năng lượng bên trong Trái Đất): vận động theo phương thẳng đứng (nâng lên, hạ xuống) và theo phương nằm ngang (uốn nếp tạo núi; đứt gãy tạo địa hào, địa lũy).
• Ngoại lực (nguồn năng lượng chủ yếu từ bức xạ Mặt Trời): phong hóa (lí học, hóa học, sinh học) → bóc mòn (xâm thực, thổi mòn, mài mòn) → vận chuyển → bồi tụ.

Nội lực làm địa hình gồ ghề hơn; ngoại lực san bằng các chỗ gồ ghề. Địa hình bề mặt là kết quả tác động đồng thời của hai lực.

Khí quyển

Thủy quyển

• Chế độ nước sông phụ thuộc nguồn cung cấp (mưa, băng tuyết, nước ngầm), địa hình, thực vật, hồ đầm.
• Thủy triều do sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời. Triều cường (dao động lớn nhất) khi Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất thẳng hàng (ngày không trăng và trăng tròn); triều kém khi ba thiên thể tạo góc vuông (trăng thượng huyền, hạ huyền).
• Dòng biển: dòng biển nóng làm khí hậu ven bờ ẩm, mưa nhiều; dòng biển lạnh làm khí hậu khô, hình thành hoang mạc ven biển.

Thổ nhưỡng, sinh quyển và các quy luật địa lí

• Nhân tố hình thành đất: đá mẹ, khí hậu, sinh vật (vai trò chủ đạo), địa hình, thời gian, con người.

Dân số, đô thị hóa và nguồn lực

• Gia tăng dân số = gia tăng tự nhiên (sinh thô − tử thô) + gia tăng cơ học (nhập cư − xuất cư).
• Cơ cấu dân số: theo tuổi (dân số trẻ, dân số già), theo giới tính, theo lao động, theo trình độ văn hóa.
• Đô thị hóa: tăng dân số và tỉ lệ dân thành thị, dân cư tập trung vào đô thị lớn, lối sống đô thị lan rộng.
• Nguồn lực phát triển kinh tế: vị trí địa lí, nguồn lực tự nhiên, nguồn lực kinh tế – xã hội (dân số, lao động, vốn, thị trường, khoa học – công nghệ, chính sách).
• GDP là tổng giá trị sản phẩm và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong lãnh thổ một nước trong một năm. GNI = GDP + thu nhập ròng từ nước ngoài.

Sơ đồ nguyên nhân – biểu hiện – hậu quả – giải pháp

Hiện tượng phơn (gió khô nóng sau núi)

• Nguyên nhân: khối khí ẩm gặp núi bị đẩy lên cao, nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C/100 m, hơi nước ngưng tụ gây mưa ở sườn đón gió; vượt đỉnh, không khí khô đi xuống, nhiệt độ tăng khoảng 1°C/100 m.
• Biểu hiện: sườn khuất gió khô, nóng hơn hẳn sườn đón gió ở cùng độ cao.
• Hậu quả: khô hạn, cháy rừng, ảnh hưởng cây trồng và sức khỏe.
• Giải pháp: thủy lợi, trồng rừng phòng hộ, chọn cây trồng chịu hạn. Ở Việt Nam, gió phơn Tây Nam ảnh hưởng mạnh đến Bắc Trung Bộ vào đầu mùa hạ.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Tính giờ theo múi giờ

Xem lời giải

• Việt Nam ở phía đông Luân Đôn 7 múi giờ: $20 + 7 = 27$ giờ, tức 3 giờ ngày 1/1 năm sau.
• Niu Oóc ở phía tây 5 múi giờ: $20 - 5 = 15$ giờ, tức 15 giờ ngày 31/12.

Quy tắc: giờ cần tìm = giờ đã biết + (số múi nơi cần tìm − số múi nơi đã biết); kết quả vượt 24 thì sang ngày hôm sau, âm thì lùi về ngày hôm trước.

Dạng 2: Tính nhiệt độ trong hiện tượng phơn

Xem lời giải

• Đỉnh núi: $25 - 0{,}6 \times \dfrac{3\,000}{100} = 25 - 18 = 7$°C.
• Chân sườn khuất gió: $7 + 1 \times \dfrac{3\,000}{100} = 7 + 30 = 37$°C.

Cùng độ cao 0 m nhưng sườn khuất gió nóng hơn sườn đón gió 12°C — đó là bản chất của gió phơn.

Dạng 3: Gia tăng dân số và GNI

Xem lời giải

a) Gia tăng tự nhiên: $\dfrac{18 - 8}{10} = 1{,}0\,\%$. Gia tăng dân số: $1{,}0 + (-0{,}2) = 0{,}8\,\%$.

b) $\text{GNI} = 500 + (-20) = 480$ tỉ USD. GNI nhỏ hơn GDP khi phần thu nhập chuyển ra nước ngoài (lợi nhuận của doanh nghiệp nước ngoài) lớn hơn phần thu về.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Khi ở Hà Nội (múi giờ số 7) là 10 giờ thì ở Tô-ki-ô (múi giờ số 9) là mấy giờ?

Xem đáp án

$10 + (9 - 7) = 12$ giờ cùng ngày.

2. Vì sao vào ngày 22/6, bán cầu Bắc có ngày dài nhất trong năm?

Xem đáp án

Ngày 22/6 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc, bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời nhiều nhất, phần được chiếu sáng của bán cầu Bắc lớn nhất nên ngày dài hơn đêm nhiều nhất.

3. Nêu một ví dụ thể hiện quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của lớp vỏ địa lí.

Xem đáp án

Rừng đầu nguồn bị chặt phá → đất bị xói mòn, mất khả năng giữ nước → mùa mưa lũ lên nhanh ở hạ lưu, mùa khô sông cạn kiệt, khí hậu địa phương khô nóng hơn.

4. Dòng biển lạnh ảnh hưởng thế nào đến khí hậu vùng ven bờ?

Xem đáp án

Làm không khí phía trên lạnh, ổn định, khó gây mưa; ven bờ khô hạn, có thể hình thành hoang mạc (ví dụ hoang mạc ven bờ tây của các lục địa ở vùng chí tuyến).

5. Vì sao nói sinh vật đóng vai trò chủ đạo trong sự hình thành đất?

Xem đáp án

Sinh vật cung cấp chất hữu cơ, phân giải xác hữu cơ tạo mùn — thành phần quan trọng nhất tạo nên độ phì của đất, phân biệt đất với đá mẹ.