Kĩ năng bảng số liệu và biểu đồ

Kĩ năng xử lí bảng số liệu và biểu đồ có mặt ở cả ba phần của đề Địa lí: phần I hỏi nhận dạng biểu đồ và chọn nhận xét đúng, phần II cho bảng số liệu kèm 4 ý đúng/sai, phần III gần như toàn bộ 6 câu là tính toán. Nắm chắc bài này là giữ được khoảng 2–3 điểm, kể cả khi chưa thuộc hết kiến thức vùng, ngành.

Bảng công thức cần thuộc

Cơ cấu và tăng trưởng

Dân số, lao động

Kinh tế, nông nghiệp, giao thông, khí hậu

Chọn biểu đồ phù hợp

Biểu đồ tròn

Dùng khi bảng có tổng bằng 100% (hoặc tính được tỉ trọng) và chỉ có 1–3 mốc. Vẽ bắt đầu từ "tia 12 giờ", đi theo chiều kim đồng hồ, thứ tự các thành phần giống bảng số liệu. Nếu đề cho giá trị tuyệt đối và yêu cầu thể hiện cả quy mô, các hình tròn có bán kính khác nhau theo công thức $R_2 = R_1\sqrt{A_2/A_1}$.

Biểu đồ dưới đây thể hiện cơ cấu GDP theo ngành năm 2010 và 2023 (số liệu minh họa, đơn vị %). Khu vực I: nông – lâm – thủy sản; khu vực II: công nghiệp – xây dựng; khu vực III: dịch vụ; phần còn lại là thuế sản phẩm trừ trợ cấp sản phẩm.

Biểu đồ miền

Miền là "biểu đồ tròn trải dài theo thời gian": dùng cho cơ cấu với từ 4 mốc trở lên. Trục tung từ 0 đến 100%, các miền chồng lên nhau theo thứ tự trong bảng. Khoảng cách giữa các năm trên trục hoành phải đúng tỉ lệ (từ 2020 đến 2023 chỉ bằng 3/5 đoạn từ 2010 đến 2015).

Cơ cấu lao động đang làm việc theo ngành (số liệu minh họa, đơn vị %):

Biểu đồ cột

Cột đơn so sánh một đại lượng qua nhiều năm hoặc giữa nhiều đối tượng; cột ghép đặt các đối tượng cùng đơn vị cạnh nhau. Cột chồng thể hiện tổng và phần đóng góp của từng thành phần.

Sản lượng thủy sản (số liệu minh họa, đơn vị nghìn tấn):

Biểu đồ đường

Dùng cho tốc độ tăng trưởng của nhiều đối tượng khác đơn vị: quy đổi tất cả về năm gốc = 100% rồi vẽ trên cùng một trục. Năm đặt đúng tỉ lệ; ở đây các mốc cách đều 4 năm nên khoảng cách bằng nhau.

Tốc độ tăng trưởng dân số (triệu người) và kim ngạch xuất khẩu (tỉ USD) — hai đại lượng khác đơn vị nên phải quy về năm 2011 = 100% (số liệu minh họa):

Biểu đồ kết hợp

Hai đại lượng khác đơn vị nhưng liên quan nhau: đại lượng quy mô vẽ cột (trục trái), đại lượng còn lại vẽ đường (trục phải). Biểu đồ khí hậu cũng là dạng kết hợp: lượng mưa là cột, nhiệt độ là đường.

Cách nhận xét bảng số liệu, biểu đồ

Nhận xét theo trình tự Tổng quát → Chi tiết → Ngoại lệ, luôn kèm số liệu dẫn chứng:

1. Tổng quát: xu hướng chung (tăng, giảm, biến động) của từng đối tượng.
2. Chi tiết: tăng bao nhiêu (đơn vị hoặc lần), nhanh hay chậm, đối tượng nào lớn nhất, nhỏ nhất; với cơ cấu thì thành phần nào tăng tỉ trọng, thành phần nào giảm.
3. Ngoại lệ: giai đoạn đi ngược xu hướng (giảm trong lúc cả giai đoạn tăng).
4. Giải thích (khi đề yêu cầu): dựa vào điều kiện tự nhiên, chính sách, thị trường, khoa học – công nghệ.

Xem lời giải

• Tổng quát: tổng sản lượng, sản lượng khai thác và nuôi trồng đều tăng liên tục.
• Chi tiết: tổng sản lượng tăng từ 5 448 lên 9 409 nghìn tấn (gấp khoảng 1,7 lần). Nuôi trồng tăng nhanh hơn khai thác (gấp 1,88 lần so với 1,55 lần), nên tỉ trọng nuôi trồng tăng từ 53,8% lên 58,6%.
• Ngoại lệ: khai thác giai đoạn 2019 – 2023 gần như chững lại (chỉ tăng 122 nghìn tấn).
• Giải thích: nuôi trồng chủ động được sản lượng, thị trường xuất khẩu mở rộng (tôm, cá tra); khai thác bị hạn chế do nguồn lợi ven bờ suy giảm và yêu cầu khai thác bền vững.

Ví dụ tính toán có lời giải

Dạng 1: Tỉ trọng và tốc độ tăng trưởng

Xem lời giải

a) Tổng sản lượng năm 2023: $3\,900 + 5\,509 = 9\,409$ nghìn tấn.

$$T = \dfrac{5\,509}{9\,409} \times 100 \approx 58{,}6\,\%$$

b) $G = \dfrac{5\,509}{2\,933} \times 100 \approx 187{,}8\,\%$, nghĩa là tăng thêm 87,8% so với năm 2011.

c) Từ 2011 đến 2023 có $n = 12$ năm:

$$\bar g = \left(\sqrt[12]{\dfrac{5\,509}{2\,933}} - 1\right) \times 100 \approx 5{,}4\,\%$$

Sản lượng nuôi trồng tăng bình quân khoảng 5,4% mỗi năm.

Lưu ý: không lấy $87{,}8 : 12 \approx 7{,}3\,\%$ vì tăng trưởng là lũy kế (năm sau tính trên nền năm trước).

Dạng 2: Năng suất và bình quân theo đầu người

Xem lời giải

a) Đổi đơn vị: 43,5 triệu tấn = 43 500 nghìn tấn.

$$N = \dfrac{43\,500}{7\,120} \approx 6{,}11$$

Năng suất khoảng 6,11 tấn/ha, tức 61,1 tạ/ha.

b) $\dfrac{43{,}5}{100{,}3} \approx 0{,}4337$ tấn/người (triệu tấn chia triệu người), tức khoảng 434 kg/người.

Dạng 3: Cán cân xuất nhập khẩu

Xem lời giải

• Cán cân: $C = 355{,}5 - 327{,}5 = 28{,}0$ tỉ USD $> 0$, nước ta xuất siêu 28,0 tỉ USD.
• Tỉ lệ: $\dfrac{355{,}5}{327{,}5} \times 100 \approx 108{,}5\,\%$.
• Tổng kim ngạch: $355{,}5 + 327{,}5 = 683{,}0$ tỉ USD.

Dạng 4: Gia tăng tự nhiên và mật độ dân số

Xem lời giải

a) $T_g = \dfrac{15{,}8 - 6{,}1}{10} = 0{,}97\,\%$. Chia cho 10 vì đổi từ ‰ sang %.

b) $D = \dfrac{23\,400\,000}{21\,300} \approx 1\,099$ người/km².

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Bảng số liệu cho giá trị sản xuất của 3 nhóm ngành qua các năm 2010, 2014, 2018, 2022 và đề yêu cầu thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu. Biểu đồ nào thích hợp nhất?

Xem đáp án

Biểu đồ miền (cơ cấu, 4 mốc năm). Trước khi vẽ phải đổi giá trị ra tỉ trọng (%).

2. Năm 2023, đường biển vận chuyển 120 triệu tấn hàng hóa, luân chuyển 190 tỉ tấn.km (số liệu minh họa). Tính cự li vận chuyển trung bình (km, làm tròn đến hàng đơn vị).

Xem đáp án

$L_{tb} = \dfrac{190\,000\,000\,000}{120\,000\,000} \approx 1\,583$ km.

3. GDP năm 2010 là 2 740 nghìn tỉ đồng, năm 2023 là 10 222 nghìn tỉ đồng (số liệu minh họa). Nếu hình tròn năm 2010 có bán kính 2 cm thì hình tròn năm 2023 có bán kính bao nhiêu (làm tròn đến hàng thập phân thứ nhất)?

Xem đáp án

$R_2 = 2 \times \sqrt{\dfrac{10\,222}{2\,740}} \approx 3{,}9$ cm.

4. Theo biểu đồ kết hợp ở trên, năng suất lúa năm 2011 là bao nhiêu tạ/ha (làm tròn đến hàng thập phân thứ nhất)?

Xem đáp án

$N = \dfrac{42\,400}{7\,655} \approx 5{,}54$ tấn/ha $= 55{,}4$ tạ/ha. Năng suất tăng lên 61,1 tạ/ha năm 2023 dù diện tích giảm.

5. Theo bảng cơ cấu lao động ở mục biểu đồ miền, nhận định "tỉ trọng lao động dịch vụ năm 2023 gấp hơn 1,5 lần nông – lâm – thủy sản" đúng hay sai?

Xem đáp án

Sai. $39{,}7 : 26{,}9 \approx 1{,}48$ lần, chưa tới 1,5 lần.