Đạo đức, pháp luật và văn hóa trong môi trường số

Chủ đề này trải dài từ lớp 10 đến lớp 12 và hầu như đề nào cũng có: phần I khoảng 2–4 câu, phần II đôi khi có một câu đúng/sai về một tình huống lừa đảo, vi phạm bản quyền hay ứng xử trên mạng xã hội. Câu hỏi ít tính toán nhưng dễ mất điểm vì phương án nhiễu "nghe có vẻ hợp lí".

Kiến thức trọng tâm

Quyền tác giả và bản quyền

• Quyền tác giả đối với ảnh, bài viết, bản nhạc, video, phần mềm… phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc đã công bố hay đã đăng kí. Đăng kí chỉ giúp có bằng chứng khi tranh chấp.
• Quyền tác giả gồm quyền nhân thân (đặt tên tác phẩm, đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm…) và quyền tài sản (sao chép, phân phối, làm tác phẩm phái sinh, truyền đạt tới công chúng…).
• Muốn sao chép, đăng lại, chỉnh sửa tác phẩm của người khác phải được phép của chủ sở hữu quyền (hoặc theo giấy phép đi kèm). Ghi tên tác giả là bắt buộc nhưng không thay thế cho việc xin phép.
• Trích dẫn hợp lí để bình luận, giới thiệu, minh họa trong bài của mình (không làm sai ý tác giả, có ghi nguồn) là được phép.

Giấy phép phần mềm và nội dung số

Nội dung số (ảnh, nhạc, bài giảng) hay dùng các điều kiện giấy phép sau:

Phần mềm độc hại

Lừa đảo trực tuyến và cách tự bảo vệ

Dấu hiệu lừa đảo: tạo cảm giác cấp bách ("khóa tài khoản sau 24 giờ"), lời mời quá hấp dẫn (trúng thưởng, việc nhẹ lương cao), yêu cầu mật khẩu, mã OTP, chuyển tiền trước; đường liên kết có tên miền lạ dù giao diện giống hệt trang thật; cuộc gọi video, giọng nói giống người quen (có thể là deepfake).

Biện pháp: mật khẩu mạnh và khác nhau cho từng tài khoản; bật xác thực hai yếu tố; không bao giờ đưa mã OTP; cập nhật hệ điều hành, phần mềm; dùng phần mềm diệt mã độc; sao lưu dữ liệu định kì; xác minh qua kênh độc lập (gọi lại số quen thuộc).

Chương trình Python sau kiểm tra một mật khẩu có đủ "mạnh" theo quy tắc: từ 12 kí tự trở lên, có đủ chữ hoa, chữ thường, chữ số và kí hiệu.

def manh(mk):
    hoa = thuong = so = ki_hieu = False
    for c in mk:
        if c.isupper():
            hoa = True
        elif c.islower():
            thuong = True
        elif c.isdigit():
            so = True
        else:
            ki_hieu = True
    return len(mk) >= 12 and hoa and thuong and so and ki_hieu

for mk in ["matkhau2009", "Hoa#Sen!Ho7", "Bien@Xanh#2027"]:
    print(mk, manh(mk))

Hàm chỉ trả về True khi cả năm điều kiện nối bằng and cùng đúng; thiếu một điều kiện là False.

Ứng xử, giao tiếp và hợp tác trong môi trường số

• Pháp luật nghiêm cấm đăng tin sai sự thật, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác, chiếm đoạt tài khoản, phát tán dữ liệu cá nhân trái phép. "Nhóm kín", "chỉ đùa cho vui" không làm hành vi trở nên hợp pháp.
• Gặp bắt nạt trên mạng: không hưởng ứng, không chia sẻ thêm, lưu bằng chứng, báo người có trách nhiệm (thầy cô, cha mẹ).
• Kiểm chứng trước khi chia sẻ: nguồn tin chính thức, ngày đăng, đối chiếu nhiều nguồn.
• Bảo vệ dấu chân số: những gì đã đăng có thể bị lưu, sao chép và tồn tại rất lâu.
• Hợp tác trực tuyến: dùng tài liệu dùng chung, phân quyền phù hợp (xem – nhận xét – chỉnh sửa), xem lịch sử phiên bản, góp ý tôn trọng, đúng hạn.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Nhận diện phần mềm độc hại

Dạng 2: Câu đúng/sai về bản quyền

Dạng 3: Chọn cách ứng xử đúng

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Hàm manh ở trên trả về gì với mật khẩu "Tre-Xanh-2027"?

2. Một bức ảnh có giấy phép BY-NC. Cửa hàng của gia đình em có được in ảnh đó lên áo để bán không?

3. Phần mềm nguồn mở có phải là phần mềm "không có giấy phép, ai muốn làm gì cũng được" không?

4. Vì sao bật xác thực hai yếu tố giúp tài khoản an toàn hơn?

5. Loại phần mềm độc hại nào tự nhân bản và lây qua mạng mà không cần gắn vào tệp khác?