Một số vấn đề cơ bản của luật quốc tế

Luật quốc tế là phần cuối chương trình lớp 12. Đề thi thường có 2–3 câu: nhận biết nguyên tắc, xác định vùng biển theo khoảng cách, phân biệt hai nguyên tắc không phân biệt đối xử của WTO, xử lí vi phạm hợp đồng thương mại quốc tế. Câu về vùng biển có thể kèm phép đổi đơn vị hải lí – ki-lô-mét.

Kiến thức trọng tâm

Khái niệm, vai trò và nguyên tắc cơ bản

Luật quốc tế là hệ thống các nguyên tắc, quy phạm pháp luật do các quốc gia và các chủ thể khác của luật quốc tế thỏa thuận xây dựng trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, nhằm điều chỉnh quan hệ giữa các chủ thể đó trong mọi lĩnh vực của đời sống quốc tế.

Vai trò: giữ gìn hòa bình, an ninh quốc tế; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các quốc gia; thúc đẩy hợp tác; bảo vệ quyền con người.

Các nguyên tắc cơ bản:

1. Bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia.
2. Không can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia khác.
3. Cấm đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng vũ lực trong quan hệ quốc tế.
4. Giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình.
5. Tôn trọng quyền con người; quyền dân tộc tự quyết.
6. Tận tâm, thiện chí thực hiện cam kết quốc tế.
7. Các quốc gia có nghĩa vụ hợp tác với nhau.

Quan hệ với pháp luật quốc gia: hai hệ thống tác động qua lại; pháp luật quốc gia là cơ sở để xây dựng và thực hiện luật quốc tế, luật quốc tế thúc đẩy hoàn thiện pháp luật quốc gia. Ở Việt Nam, khi văn bản quy phạm pháp luật (trừ Hiến pháp) và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng điều ước quốc tế.

Lãnh thổ, biên giới và dân cư

• Lãnh thổ quốc gia gồm vùng đất (đất liền, đảo, quần đảo), vùng nước (nội thủy, lãnh hải...), vùng trời và vùng lòng đất. Quốc gia có chủ quyền hoàn toàn, đầy đủ đối với lãnh thổ.
• Biên giới quốc gia là đường và mặt thẳng đứng theo đường đó để xác định giới hạn lãnh thổ; gồm biên giới trên đất liền, trên biển, trong lòng đất và trên không. Nguyên tắc: tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, bất khả xâm phạm biên giới, giải quyết tranh chấp bằng hòa bình.
• Quốc tịch là căn cứ xác định công dân của một nước. Người nước ngoài cư trú phải tuân thủ pháp luật nước sở tại và được bảo hộ theo pháp luật nước đó cùng điều ước quốc tế liên quan.

Các vùng biển theo Công ước Luật Biển năm 1982

Trong vùng đặc quyền kinh tế, các quốc gia khác vẫn được tự do hàng hải, hàng không, đặt dây cáp và ống dẫn ngầm.

Nguyên tắc của WTO và hợp đồng thương mại quốc tế

Các nguyên tắc khác của WTO: thương mại ngày càng tự do thông qua đàm phán; minh bạch, dễ dự đoán; cạnh tranh công bằng; ưu đãi hơn cho các nước đang phát triển.

Hợp đồng thương mại quốc tế là thỏa thuận giữa các bên có trụ sở thương mại ở các quốc gia khác nhau về việc xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ trong hoạt động thương mại. Nguyên tắc: tự do thỏa thuận, thiện chí, trung thực, tận tâm thực hiện cam kết. Khi một bên vi phạm, bên kia có thể áp dụng chế tài: buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm (nếu có thỏa thuận), bồi thường thiệt hại, tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng. Tranh chấp được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại hoặc Tòa án.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Xác định vùng biển và quyền tương ứng

Cách làm: (1) đổi khoảng cách sang hải lí; (2) so với các mốc 12 – 24 – 200; (3) đối chiếu quyền của quốc gia ven biển và quyền của nước khác ở vùng đó.

Dạng 2: Câu đúng/sai về WTO và hợp đồng

Lỗi thường gặp

• Tính 200 hải lí của vùng đặc quyền kinh tế từ ranh giới ngoài của lãnh hải; mọi khoảng cách đều tính từ đường cơ sở.
• Cho rằng quốc gia ven biển cấm được tàu nước ngoài đi qua lãnh hải; thực tế phải tôn trọng quyền đi qua không gây hại.
• Nghĩ rằng trong vùng đặc quyền kinh tế quốc gia ven biển có chủ quyền như lãnh thổ, cấm cả việc nước khác đặt dây cáp.
• Nhầm MFN (so sánh giữa các nước thành viên) với NT (so sánh hàng nhập khẩu với hàng nội địa).
• Cho rằng luật trong nước luôn được áp dụng trước điều ước quốc tế.

Mẹo làm bài

• Gặp số đo bằng ki-lô-mét: đổi sang hải lí trước, chỉ cần so với 22,2 km (12 hải lí), 44,4 km (24 hải lí), 370,4 km (200 hải lí).
• Câu WTO: tự hỏi "bên nào được ưu đãi hơn?". Một nước thành viên được hơn nước khác → MFN; hàng nội được hơn hàng ngoại → NT.
• Câu nguyên tắc: hành vi dùng quân sự, đe dọa → nguyên tắc cấm dùng vũ lực; bình luận, gây sức ép về việc nội bộ → không can thiệp nội bộ.

Tự kiểm tra nhanh

1. Lãnh hải rộng tối đa bao nhiêu hải lí, tính từ đâu?

2. Một tàu nước ngoài được phát hiện cách đường cơ sở 30 km. Tàu đang ở vùng biển nào?

3. Quốc gia M dành thuế nhập khẩu 0% cho gạo của quốc gia N nhưng giữ 10% với gạo của các thành viên WTO khác, dù M và N không có hiệp định thương mại tự do. M vi phạm nguyên tắc nào?

4. Khi luật trong nước của Việt Nam (không phải Hiến pháp) và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng văn bản nào?

5. Kể ba biện pháp hòa bình để giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại quốc tế.