Quyền và nghĩa vụ trong hôn nhân và gia đình

Hôn nhân và gia đình là chủ đề pháp luật lớp 12 gần với đời sống nhất nên đề thi rất hay khai thác, thường 1–2 câu nhiều lựa chọn và có thể một câu đúng/sai với tình huống gia đình nhiều thế hệ. Phần khó nhất là tài sản chung – tài sản riêng và việc xác định ai xâm phạm quyền của ai khi nhiều thành viên cùng có hành vi sai.

Kiến thức trọng tâm

Kết hôn

Điều kiện kết hôn (đủ cả bốn):

1. Nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên.
2. Do nam và nữ tự nguyện quyết định.
3. Không bị mất năng lực hành vi dân sự.
4. Không thuộc các trường hợp cấm kết hôn.

Các trường hợp cấm: kết hôn giả tạo; tảo hôn; cưỡng ép, lừa dối, cản trở kết hôn; người đang có vợ hoặc chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; kết hôn giữa những người cùng dòng máu về trực hệ, giữa những người có họ trong phạm vi ba đời; giữa cha mẹ nuôi với con nuôi.

Kết hôn phải đăng kí tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền; tổ chức đám cưới mà không đăng kí thì pháp luật không công nhận là vợ chồng. Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính.

Bình đẳng giữa vợ và chồng

Về nhân thân: vợ chồng ngang nhau về mọi mặt trong gia đình; cùng bàn bạc lựa chọn nơi cư trú; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của nhau; tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; tạo điều kiện cho nhau học tập, làm việc, lựa chọn nghề nghiệp, tham gia hoạt động xã hội; cùng chăm sóc, giáo dục con.

Về tài sản:

• Tài sản chung thuộc sở hữu chung hợp nhất; vợ chồng bình đẳng trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt.
• Định đoạt tài sản chung là bất động sản, động sản phải đăng kí quyền sở hữu, hoặc tài sản đang là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình phải có thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng.
• Giấy tờ chỉ đứng tên một người không làm mất tính chất tài sản chung nếu tài sản hình thành trong thời kì hôn nhân bằng tài sản chung.
• Mỗi người có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản riêng của mình.

Quan hệ giữa các thành viên khác trong gia đình

Li hôn và một số quy định cần nhớ

• Vợ, chồng hoặc cả hai có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết li hôn. Chồng không có quyền yêu cầu li hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi.
• Con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp lợi ích của con. Con từ đủ 7 tuổi trở lên được xem xét nguyện vọng.
• Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền thăm nom con.

Hành vi vi phạm thường gặp: tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, ngăn cản hôn nhân tự nguyện; bạo lực gia đình (đánh đập, chửi mắng, xúc phạm; kiểm soát thu nhập nhằm tạo sự lệ thuộc tài chính; cô lập, ép lao động quá sức); tự ý định đoạt tài sản chung; không cấp dưỡng sau li hôn; bỏ mặc cha mẹ già yếu.

Phương pháp làm câu tình huống

1. Vẽ nhanh sơ đồ gia đình: ai là vợ chồng, cha mẹ – con, ông bà – cháu, anh chị em; ghi tuổi.
2. Với chi tiết tài sản: hỏi có từ khi nào (trước hay trong hôn nhân) và nguồn gốc (lương, thừa kế riêng, tặng cho chung).
3. Với mỗi hành vi: xác định quyền của ai bị xâm phạm (bình đẳng vợ chồng, quyền của con, quyền tự do kết hôn...).
4. Xếp loại vi phạm: tranh chấp tài sản, cấp dưỡng thường là dân sự; tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, bạo lực gia đình bị xử phạt hành chính, nghiêm trọng có thể truy cứu hình sự.

Ví dụ: tài sản và bình đẳng vợ chồng

Câu đúng/sai mẫu

Lỗi thường gặp

• Coi tài sản đứng tên một người là tài sản riêng của người đó.
• Coi mọi khoản thu từ tài sản riêng (tiền thuê, tiền lãi) cũng là tài sản riêng.
• Nghĩ rằng cha mẹ được quyết định việc kết hôn của con, hoặc "dạy con bằng roi vọt" là quyền của cha mẹ.
• Quên rằng chồng bị hạn chế quyền yêu cầu li hôn khi vợ có thai, sinh con, nuôi con dưới 12 tháng tuổi; quy định này không áp dụng chiều ngược lại với người vợ.
• Nhầm "tổ chức đám cưới" với "đăng kí kết hôn".

Mẹo làm bài

• Gặp tài sản: gạch chân mốc thời gian và nguồn tiền; hai chi tiết này quyết định chung hay riêng.
• Gặp câu "ai vi phạm" trong gia đình nhiều thế hệ: xét cả ông bà, cha mẹ chồng; họ cũng có thể xâm phạm quyền của con dâu, con rể, cháu.
• Lí do "vì thương", "vì muốn tốt cho con" không làm hành vi cưỡng ép, đánh đập trở thành hợp pháp.

Tự kiểm tra nhanh

1. Anh G sinh ngày 15/3/2007. Đến ngày 01/3/2027, anh G đã đủ tuổi kết hôn chưa?

2. Chị H được bố mẹ đẻ tặng riêng một sợi dây chuyền vàng sau khi kết hôn. Đây là tài sản chung hay riêng?

3. Nêu hai nghĩa vụ của con đối với cha mẹ.

4. Ông P ép cháu gái 16 tuổi lấy chồng để nhận tiền thách cưới. Ông P vi phạm những gì?

5. Nhận định "Cha mẹ có quyền ưu tiên chăm lo cho con trai hơn con gái để nối dõi" đúng hay sai?