Quyền và nghĩa vụ công dân về văn hóa – xã hội

Chủ đề này gom năm nhóm quyền – nghĩa vụ lớp 12: học tập; bảo vệ, chăm sóc sức khỏe; bảo đảm an sinh xã hội; bảo vệ di sản văn hóa; bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Đề thi thường có 2–3 câu, gần như đều là tình huống. Điểm chung của cả năm nhóm: quyền luôn đi kèm nghĩa vụ, và hành vi vi phạm thường nằm ở việc "làm lợi cho mình" mà xâm hại lợi ích chung.

Kiến thức trọng tâm

Quyền và nghĩa vụ học tập

Công dân có quyền và nghĩa vụ học tập.

• Quyền: học không hạn chế (từ thấp đến cao); học bất cứ ngành nghề nào phù hợp với năng khiếu, điều kiện; học thường xuyên, học suốt đời; bình đẳng về cơ hội học tập. Chính sách ưu tiên cho học sinh dân tộc thiểu số, vùng khó khăn, người khuyết tật là để bảo đảm bình đẳng thực chất, không phải đặc quyền.
• Nghĩa vụ: hoàn thành giáo dục bắt buộc theo quy định; chấp hành nội quy; tôn trọng nhà giáo, cán bộ, nhân viên nhà trường; trung thực trong học tập, thi cử.
• Vi phạm thường gặp: cha mẹ bắt con nghỉ học để đi làm; gian lận thi cử, thi hộ; bạo lực học đường; cản trở người khác học tập.

Quyền và nghĩa vụ về bảo vệ, chăm sóc sức khỏe

Mọi người có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng trong sử dụng dịch vụ y tế và có nghĩa vụ thực hiện các quy định về phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh.

• Quyền của người bệnh: được khám, chữa bệnh; được tôn trọng danh dự; được giữ bí mật thông tin sức khỏe và đời tư trong hồ sơ bệnh án; được cung cấp thông tin về tình trạng bệnh, phương pháp điều trị.
• Nghĩa vụ: tôn trọng người hành nghề khám, chữa bệnh; chấp hành chỉ định điều trị, nội quy cơ sở y tế; thực hiện cách li, phòng chống dịch theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền; tham gia bảo hiểm y tế; chi trả chi phí theo quy định.
• Vi phạm thường gặp: tiết lộ bệnh án; hành hung, xúc phạm nhân viên y tế; trốn cách li khi mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm; hành nghề y, bán thuốc khi chưa đủ điều kiện.

Quyền và nghĩa vụ về bảo đảm an sinh xã hội

Công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội.

• Quyền: được tham gia và hưởng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp; được trợ giúp khi gặp khó khăn (người khuyết tật nặng, trẻ mồ côi, nạn nhân thiên tai...); tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản.
• Nghĩa vụ: tham gia các loại bảo hiểm bắt buộc; khai báo trung thực khi đề nghị hưởng chính sách; không trục lợi; tôn trọng quyền được hưởng an sinh của người khác.
• Vi phạm thường gặp: khai man để được công nhận hộ nghèo; làm giả hồ sơ hưởng trợ cấp; cán bộ lập danh sách khống, đưa người không đủ điều kiện vào diện hưởng chính sách.

Quyền và nghĩa vụ về bảo vệ di sản văn hóa

• Quyền: sở hữu hợp pháp di sản văn hóa; tham quan, nghiên cứu, hưởng thụ giá trị di sản.
• Nghĩa vụ: tôn trọng, bảo vệ và phát huy giá trị di sản; thông báo kịp thời cho chính quyền hoặc cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện di vật, cổ vật; ngăn chặn hoặc đề nghị ngăn chặn hành vi xâm hại di sản.
• Vi phạm thường gặp: chiếm đoạt, mua bán trái phép di vật, cổ vật; lấn chiếm đất di tích; tự ý xây dựng, tu sửa làm sai lệch di tích; viết, vẽ bậy lên di tích; lợi dụng lễ hội để hoạt động mê tín, trục lợi.

Quyền và nghĩa vụ về bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên

Mọi người có quyền được sống trong môi trường trong lành và có nghĩa vụ bảo vệ môi trường.

• Quyền: sống trong môi trường trong lành; được cung cấp thông tin về môi trường; phản ánh, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hành vi gây ô nhiễm.
• Nghĩa vụ: phân loại, bỏ rác đúng nơi quy định; xử lí chất thải đạt chuẩn trước khi thải ra môi trường; sử dụng tiết kiệm tài nguyên; không khai thác trái phép khoáng sản, cát, gỗ; không săn bắt, mua bán động vật hoang dã thuộc danh mục cấm.
• Vi phạm thường gặp: xả thải chưa xử lí; đổ trộm rác, phế thải; đánh bắt thủy sản bằng chất nổ, xung điện; phá rừng làm rẫy trái phép.

Phương pháp làm câu tình huống

1. Gạch tên từng chủ thể, ghi vai trò (người dân, cán bộ xã, nhân viên y tế, chủ cơ sở sản xuất...).
2. Xác định hành vi thuộc nhóm quyền nào trong năm nhóm trên.
3. Hỏi: hành vi này thực hiện quyền, làm tròn nghĩa vụ hay xâm phạm quyền của người khác, lợi ích chung?
4. Với hành vi vi phạm, xếp loại: xả thải, lấn chiếm thường là hành chính; gây thiệt hại tài sản, sức khỏe phải bồi thường là dân sự; cán bộ, công chức làm sai nhiệm vụ chịu thêm kỉ luật; mức độ nghiêm trọng có thể là hình sự.
5. Cẩn thận với người phản ánh, tố cáo hành vi sai: đó là thực hiện quyền, không phải "can thiệp vào việc người khác".

Ví dụ: xác định những người vi phạm

Câu đúng/sai mẫu

Lỗi thường gặp

• Coi chính sách ưu tiên trong tuyển sinh là bất bình đẳng; thực ra là bảo đảm bình đẳng về cơ hội.
• Nghĩ rằng phát hiện cổ vật trên đất nhà mình thì được tự quyết định bán.
• Cho rằng người bệnh có quyền tự ý bỏ cách li vì "đó là quyền tự do đi lại".
• Bỏ sót trách nhiệm kỉ luật khi chủ thể là cán bộ, công chức, viên chức.
• Coi người phản ánh, tố cáo vi phạm là "gây mất đoàn kết".

Mẹo làm bài

• Từ khóa vi phạm: "tự ý", "cất giấu", "đổ trộm", "khai man", "đưa người nhà vào danh sách", "tiết lộ".
• Từ khóa thực hiện quyền, nghĩa vụ: "báo chính quyền", "phản ánh", "đăng kí học", "giữ nguyên hiện trạng".
• Câu hỏi "quyền nào bị xâm phạm" thì đứng ở vị trí người bị hại, không đứng ở vị trí người vi phạm.

Tự kiểm tra nhanh

1. Nêu bốn nội dung của quyền học tập.

2. Anh B nhặt được một đồng tiền cổ khi cày ruộng. Anh cần làm gì theo quy định?

3. Chị D là điều dưỡng, kể chi tiết bệnh của một bệnh nhân cho người quen nghe. Chị D xâm phạm quyền gì của bệnh nhân?

4. Hành vi dùng xung điện đánh bắt cá vi phạm nghĩa vụ nào?

5. Ông E khai thu nhập thấp hơn thực tế để được công nhận hộ nghèo. Nhận định "Ông E đang thực hiện quyền được bảo đảm an sinh xã hội" đúng hay sai?