Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản

Nông – lâm – thủy sản là chủ đề có nhiều câu nhất trong phần địa lí ngành: thường 2–3 câu phần I, một câu đúng/sai dựa trên biểu đồ diện tích – sản lượng và 1–2 câu tính năng suất, bình quân lương thực ở phần III. Học theo khung: điều kiện → tình hình → phân bố → hướng phát triển.

Kiến thức trọng tâm

Điều kiện phát triển nông nghiệp

Trồng trọt

• Cây lương thực: lúa là cây chủ lực. Diện tích lúa giảm nhẹ nhưng năng suất và sản lượng tăng nhờ thâm canh, giống mới. Đồng bằng sông Cửu Long là vùng sản xuất lúa lớn nhất (hơn một nửa sản lượng lúa cả nước), đồng bằng sông Hồng đứng thứ hai. Việt Nam thuộc nhóm nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.
• Cây công nghiệp và cây ăn quả:

Chăn nuôi

• Tỉ trọng chăn nuôi trong nông nghiệp tăng; phát triển theo hướng trang trại, công nghiệp, an toàn sinh học.
• Lợn, gia cầm: tập trung ở đồng bằng (gần nguồn thức ăn và thị trường).
• Trâu: nhiều nhất ở Trung du và miền núi Bắc Bộ (chịu rét tốt, đồng cỏ).
• Bò thịt: Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên; bò sữa: ven các đô thị lớn và một số cao nguyên khí hậu mát.
• Hạn chế: dịch bệnh, giá thức ăn chăn nuôi cao, môi trường chuồng trại.

Lâm nghiệp

• Vai trò: kinh tế (gỗ, lâm sản, đồ gỗ xuất khẩu) và môi trường (phòng hộ, điều hòa khí hậu, bảo tồn sinh học).
• Hoạt động: trồng rừng (chủ yếu rừng sản xuất), khai thác gỗ chủ yếu từ rừng trồng, chế biến gỗ và lâm sản; đồ gỗ là mặt hàng xuất khẩu chủ lực.
• Phân bố: Trung du và miền núi Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên, Duyên hải Nam Trung Bộ.

Thủy sản

• Sản lượng nuôi trồng hiện nay lớn hơn khai thác. Đồng bằng sông Cửu Long dẫn đầu về nuôi trồng (cá tra, tôm); Duyên hải Nam Trung Bộ mạnh về khai thác.
• Từ năm 2017, thủy sản Việt Nam bị Ủy ban châu Âu cảnh báo "thẻ vàng" về khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU); quản lí tàu cá, truy xuất nguồn gốc trở thành yêu cầu bắt buộc.

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

• Hình thức: kinh tế hộ, trang trại, hợp tác xã, vùng chuyên canh, khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao.
• Xu hướng: sản xuất hàng hóa quy mô lớn, nông nghiệp xanh, hữu cơ, tuần hoàn, gắn với chuỗi giá trị và chế biến sâu.

Sơ đồ nguyên nhân – biểu hiện – hậu quả – giải pháp

Đẩy mạnh khai thác hải sản xa bờ

• Nguyên nhân: nguồn lợi hải sản ven bờ suy giảm do khai thác quá mức; yêu cầu khai thác bền vững và bảo vệ chủ quyền biển.
• Biểu hiện: sản lượng khai thác ven bờ tăng chậm, nhiều loài kích thước nhỏ; tàu cá công suất lớn tăng.
• Hậu quả nếu không chuyển hướng: cạn kiệt nguồn lợi, ngư dân giảm thu nhập, vi phạm quy định quốc tế về khai thác.
• Giải pháp: hiện đại hóa tàu thuyền và thiết bị bảo quản, xây dựng cảng cá và khu neo đậu tránh trú bão, giám sát hành trình tàu cá, hỗ trợ ngư dân bám biển.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Biểu đồ kết hợp diện tích – sản lượng

Sản lượng và diện tích cà phê nước ta (số liệu minh họa):

Xem lời giải

a) Đúng — sản lượng 1 277 → 1 860 nghìn tấn; diện tích 586 → 711 nghìn ha.

b) Đúng — sản lượng gấp $\dfrac{1\,860}{1\,277} \approx 1{,}46$ lần, diện tích gấp $\dfrac{711}{586} \approx 1{,}21$ lần.

c) Đúng — $\dfrac{1\,860}{711} \approx 2{,}62$ tấn/ha, tức khoảng 26,2 tạ/ha.

d) Sai — năm 2011: $\dfrac{1\,277}{586} \times 10 \approx 21{,}8$ tạ/ha; năm 2015: $\dfrac{1\,453}{643} \times 10 \approx 22{,}6$ tạ/ha, năm 2015 cao hơn.

Dạng 2: Bình quân lương thực theo đầu người

Xem lời giải

$$\dfrac{47{,}9}{100{,}3} \approx 0{,}4776$$

Kết quả 0,4776 tấn/người (triệu tấn chia triệu người), đổi ra khoảng 478 kg/người.

Dạng 3: Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp

Xem lời giải

Tổng: $652 + 343 + 41 = 1\,036$ nghìn tỉ đồng.

$$\dfrac{343}{1\,036} \times 100 \approx 33{,}1\,\%$$

Trồng trọt vẫn chiếm khoảng 62,9%, nhưng xu hướng chung là tỉ trọng chăn nuôi tăng.

Dạng 4: Giải thích sự phân bố cây trồng

Xem lời giải

• Tự nhiên: đất ba-dan màu mỡ, tầng phong hóa sâu, phân bố tập trung trên các cao nguyên; khí hậu cận xích đạo có mùa khô thuận lợi cho thu hoạch, phơi sấy; các cao nguyên cao trên 1 000 m mát mẻ trồng được cà phê chè.
• Kinh tế – xã hội: có truyền thống và kinh nghiệm, cơ sở chế biến, thị trường xuất khẩu rộng, chính sách phát triển vùng chuyên canh.
• Hạn chế cần lưu ý: mùa khô thiếu nước tưới, giá cả thị trường biến động.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Vì sao đồng bằng sông Cửu Long là vùng nuôi trồng thủy sản lớn nhất nước ta?

Xem đáp án

Diện tích mặt nước lớn (sông ngòi, kênh rạch, bãi triều, rừng ngập mặn), khí hậu nóng quanh năm, nguồn giống và thức ăn dồi dào, cơ sở chế biến và thị trường xuất khẩu phát triển.

2. Một vùng có sản lượng lúa 25,0 triệu tấn trên diện tích 3 900 nghìn ha (số liệu minh họa). Tính năng suất lúa (tạ/ha, làm tròn đến hàng thập phân thứ nhất).

Xem đáp án

$\dfrac{25\,000}{3\,900} \approx 6{,}41$ tấn/ha, tức khoảng 64,1 tạ/ha.

3. Nêu hai điều kiện giúp Trung du và miền núi Bắc Bộ trồng được chè.

Xem đáp án

Khí hậu có mùa đông lạnh (cận nhiệt đới trên núi), đất feralit trên đá phiến, đá vôi và các loại đá mẹ khác ở vùng đồi núi thấp; ngoài ra có truyền thống trồng và chế biến chè.

4. Vì sao chăn nuôi lợn, gia cầm tập trung ở đồng bằng?

Xem đáp án

Gần nguồn thức ăn (lương thực, hoa màu, thức ăn công nghiệp) và gần thị trường tiêu thụ đông dân.

5. Hai vai trò chính của lâm nghiệp là gì?

Xem đáp án

Vai trò kinh tế (cung cấp gỗ, lâm sản, nguyên liệu cho chế biến và xuất khẩu, tạo việc làm) và vai trò môi trường (phòng hộ, giữ đất, điều hòa nguồn nước, bảo tồn đa dạng sinh học).