Quyền bình đẳng, quyền dân chủ và các quyền tự do cơ bản của công dân

Phần pháp luật lớp 11 gồm ba nhóm: quyền bình đẳng, quyền dân chủ và các quyền tự do cơ bản. Đề thi thường có 3–4 câu, chủ yếu là tình huống nhiều nhân vật: tự ý giữ người, vào nhà người khác, đọc tin nhắn riêng, khiếu nại hay tố cáo, bầu cử. Mấu chốt là nhận ra quyền nào bị xâm phạm và ai có thẩm quyền làm việc đó theo đúng thủ tục.

Kiến thức trọng tâm

Quyền bình đẳng

• Bình đẳng trước pháp luật: công dân bình đẳng về quyền và nghĩa vụ, không bị phân biệt bởi dân tộc, giới tính, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội; bình đẳng về trách nhiệm pháp lí: ai vi phạm cũng bị xử lí theo quy định, kể cả người giữ chức vụ cao.
• Bình đẳng giới: nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau, được tạo điều kiện và cơ hội như nhau trong chính trị, kinh tế, lao động, giáo dục, gia đình. Chính sách ưu tiên hợp lí cho nữ (thai sản, nuôi con nhỏ) không bị coi là phân biệt đối xử.
• Bình đẳng giữa các dân tộc, tôn giáo: các dân tộc bình đẳng về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục; các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật; công dân có quyền theo hoặc không theo tôn giáo; không ai được lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật.

Quyền dân chủ

Trong bầu cử: cử tri phải tự mình bỏ phiếu; không tự viết được phiếu thì nhờ người khác viết hộ (người viết hộ phải giữ bí mật); cử tri ốm đau, già yếu, khuyết tật không đến được phòng bỏ phiếu thì Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến nơi ở. Người đang chấp hành hình phạt tù (không được hưởng án treo) hoặc bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự không được ghi tên vào danh sách cử tri.

Các quyền tự do cơ bản

Phương pháp làm câu tình huống

1. Liệt kê chủ thể và vai trò: người dân, cán bộ có thẩm quyền, người bị nghi ngờ, người bị hại.
2. Gạch chân hành vi của từng người; chú ý từ "tự ý", "nghi ngờ", "lén", "không có lệnh".
3. Gọi tên quyền bị xâm phạm của người bị hại theo bảng trên; một hành vi có thể xâm phạm hai quyền (vừa khám người vừa đăng ảnh xúc phạm).
4. Kiểm tra thẩm quyền và thủ tục: cơ quan có thẩm quyền làm đúng thủ tục thì không vi phạm; người dân tự làm thay thì vi phạm.
5. Xác định trách nhiệm: thường là xử phạt hành chính và bồi thường, xin lỗi (dân sự); hành vi nghiêm trọng như giữ người trái pháp luật, làm nhục, vu khống có thể bị truy cứu hình sự.

Ví dụ: xác định người vi phạm

Câu đúng/sai mẫu

Lỗi thường gặp

• Cho rằng "nghi ngờ có căn cứ" thì người dân được giữ, khám người; chỉ người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã mới được bắt và phải giải ngay đến cơ quan chức năng.
• Nhầm khiếu nại với tố cáo khi người làm đơn là công chức.
• Coi việc ưu tiên lao động nữ mang thai là vi phạm bình đẳng giới.
• Nghĩ vợ chồng, anh chị em trong nhà được tự ý đọc tin nhắn, mở thư của nhau.
• Nhầm tuổi: 18 tuổi bầu cử, 21 tuổi ứng cử; 18 tuổi gọi nhập ngũ.
• Cho rằng người có chức vụ được giảm trách nhiệm khi vi phạm; điều này trái nguyên tắc bình đẳng về trách nhiệm pháp lí.

Mẹo làm bài

• Hỏi ngay: "Người làm việc này có thẩm quyền không, có đúng thủ tục không?". Không có thẩm quyền → vi phạm.
• Khiếu nại nhìn vào quyết định, hành vi hành chính tác động đến chính mình; tố cáo nhìn vào hành vi vi phạm pháp luật của bất kì ai.
• Câu bầu cử: nhớ bốn nguyên tắc; phát hiện chi tiết "bỏ phiếu thay", "xem phiếu của người khác", "gạch phiếu theo ý người khác".

Tự kiểm tra nhanh

1. Công ty X chỉ tuyển nam cho vị trí kế toán dù công việc không có yêu cầu đặc thù về giới. Công ty X vi phạm quyền gì?

2. Em H (17 tuổi 10 tháng) có được bầu cử đại biểu Quốc hội không?

3. Anh T thấy một người đang giật túi xách của người đi đường, liền cùng mọi người giữ lại rồi đưa ngay đến công an phường. Anh T có vi phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thể không?

4. Phân biệt mục đích của khiếu nại và tố cáo trong một câu.

5. Nhận định "Cha mẹ được tự ý đọc tin nhắn của con đã thành niên để quản lí con" đúng hay sai?