Kiến thức trọng tâmLớp 10

Thiết kế kĩ thuật và vẽ kĩ thuật

Ôn quy trình thiết kế kĩ thuật, tiêu chuẩn bản vẽ, nét vẽ, hình chiếu vuông góc, hình chiếu trục đo, hình cắt, bản vẽ chi tiết và bản vẽ lắp.

Phần lớp 10 này thường có khoảng 2–3 câu ở phần I. Câu hỏi xoay quanh công dụng các loại nét vẽ, vị trí các hình chiếu, tỉ lệ bản vẽ và trình tự đọc bản vẽ — kiến thức ngắn, dễ nhớ nhưng hay bị nhầm vì các phương án gần giống nhau.

Kiến thức trọng tâm

Thiết kế kĩ thuật

Thiết kế kĩ thuật là hoạt động sáng tạo nhằm đưa ra giải pháp, sản phẩm đáp ứng nhu cầu của con người, thể hiện bằng hồ sơ kĩ thuật (bản vẽ, thuyết minh) để có thể chế tạo, thi công. Nghề nghiệp liên quan: kĩ sư thiết kế cơ khí, điện, xây dựng, kiến trúc sư, nhà thiết kế công nghiệp.

Quy trình thiết kế kĩ thuật (có thể quay lại bước trước để điều chỉnh khi kết quả chưa đạt):

Xác định vấn đề, xây dựng tiêu chí của sản phẩm.
Tìm hiểu tổng quan, đề xuất và lựa chọn giải pháp.
Xây dựng nguyên mẫu (mô hình, sản phẩm mẫu).
Thử nghiệm, đánh giá nguyên mẫu theo các tiêu chí.
Lập hồ sơ kĩ thuật.

Yếu tố ảnh hưởng đến thiết kế: nhu cầu, thẩm mĩ, an toàn của người dùng; tài chính; vật liệu, công nghệ chế tạo hiện có; năng lượng; tác động đến môi trường. Công cụ hỗ trợ: phác thảo tay, phần mềm thiết kế có máy tính hỗ trợ (CAD), in 3D để làm nguyên mẫu.

Tiêu chuẩn trình bày bản vẽ kĩ thuật

Nội dung	Quy định cần nhớ
Khổ giấy (mm)	A0: 1189 × 841; A1: 841 × 594; A2: 594 × 420; A3: 420 × 297; A4: 297 × 210 (khổ sau bằng nửa khổ trước)
Khung tên	Đặt ở góc phải, phía dưới bản vẽ
Tỉ lệ	Thu nhỏ 1 : 2, 1 : 5, 1 : 10...; nguyên hình 1 : 1; phóng to 2 : 1, 5 : 1, 10 : 1...
Chữ viết	Khổ chữ (chiều cao chữ hoa, mm): 1,8; 2,5; 3,5; 5; 7; 10; 14; 20
Chiều rộng nét	Nét đậm thường 0,5 mm (hoặc 0,7 mm); nét mảnh bằng khoảng một nửa nét đậm

Các loại nét vẽ thường dùng và công dụng.

Ghi kích thước:

Đường kích thước vẽ bằng nét liền mảnh, song song với phần tử được ghi, hai đầu có mũi tên.
Đường gióng vẽ bằng nét liền mảnh, thường vuông góc với đường kích thước và vượt quá đường kích thước một đoạn ngắn.
Chữ số kích thước là kích thước thật của vật, đơn vị mm (không ghi đơn vị), không phụ thuộc tỉ lệ bản vẽ; kí hiệu Ø trước số đo đường kính, R trước số đo bán kính.

Hình chiếu vuông góc

Theo phương pháp chiếu góc thứ nhất (dùng trong tiêu chuẩn Việt Nam):

Hình chiếu	Hướng chiếu	Vị trí trên bản vẽ	Thể hiện kích thước
Hình chiếu đứng	Từ trước tới	Góc trên bên trái	Chiều dài và chiều cao
Hình chiếu bằng	Từ trên xuống	Ngay dưới hình chiếu đứng	Chiều dài và chiều rộng
Hình chiếu cạnh	Từ trái sang	Bên phải hình chiếu đứng	Chiều rộng và chiều cao

Ba hình chiếu của một khối chữ L. Cạnh trên của tấm đế bị thành đứng che khi nhìn từ trái sang nên vẽ bằng nét đứt.

Hình chiếu trục đo, hình chiếu phối cảnh

Loại hình chiếu trục đo	Góc giữa các trục	Hệ số biến dạng
Vuông góc đều	Ba góc bằng nhau, mỗi góc $120^\circ$	$p = q = r = 1$ (quy ước)
Xiên góc cân	$X'O'Z' = 90^\circ$ ; $X'O'Y' = Y'O'Z' = 135^\circ$	$p = r = 1$ ; $q = 0{,}5$

Với hình chiếu trục đo xiên góc cân, cạnh song song trục $O'Y'$ vẽ bằng một nửa kích thước thật. Hình chiếu phối cảnh (một điểm tụ, hai điểm tụ) tạo cảm giác xa – gần như mắt nhìn, thường dùng cho bản vẽ kiến trúc.

Hình cắt, mặt cắt và các loại bản vẽ

Mặt cắt: phần vật thể tiếp xúc với mặt phẳng cắt. Hình cắt: mặt cắt cùng phần vật thể phía sau mặt phẳng cắt. Phần tiếp xúc được kẻ gạch bằng nét liền mảnh, thường nghiêng $45^\circ$ .
Các loại hình cắt: toàn bộ; một nửa (vật đối xứng — một nửa hình cắt, một nửa hình chiếu); cục bộ (giới hạn bằng nét lượn sóng).

Bản vẽ	Nội dung	Trình tự đọc
Bản vẽ chi tiết	Hình biểu diễn, kích thước, yêu cầu kĩ thuật, khung tên	Khung tên → hình biểu diễn → kích thước → yêu cầu kĩ thuật → tổng hợp
Bản vẽ lắp	Hình biểu diễn, kích thước, bảng kê, khung tên	Khung tên → bảng kê → hình biểu diễn → kích thước → phân tích chi tiết → tổng hợp
Bản vẽ nhà	Mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt	Khung tên → hình biểu diễn → kích thước → các bộ phận

Bản vẽ chi tiết dùng để chế tạo, kiểm tra chi tiết; bản vẽ lắp dùng để lắp ráp và thể hiện vị trí, quan hệ lắp giữa các chi tiết. Trong bản vẽ nhà, mặt bằng là hình biểu diễn quan trọng nhất.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Công dụng của nét vẽ

Xem lời giải

Đường trục đối xứng: nét gạch dài – chấm mảnh. Đường bao khuất: nét đứt mảnh.

Dạng 2: Tỉ lệ bản vẽ

Xem lời giải

Tỉ lệ 1 : 5: độ dài trên bản vẽ $= \dfrac{250}{5} = 50\,\text{mm}$ , ghi số 250.

Tỉ lệ 5 : 1: độ dài trên bản vẽ $= 8\cdot 5 = 40\,\text{mm}$ , ghi số 8. Con số kích thước luôn là kích thước thật.

Dạng 3: Vị trí và hình dạng các hình chiếu

Xem lời giải

Hình chiếu cạnh. Nhìn từ trái sang, thành đứng (cao 40, rộng bằng toàn bộ vật) che khuất cạnh trên của tấm đế (ở độ cao 15) nên cạnh này vẽ bằng nét đứt. Ở hình chiếu bằng, đường chia giữa thành đứng và tấm đế nhìn thấy được nên vẽ nét liền đậm.

Dạng 4: Hình chiếu trục đo và khổ giấy

Xem lời giải

a) $p = r = 1$ , $q = 0{,}5$ : chiều dài vẽ 60 mm, chiều cao vẽ 30 mm, chiều rộng vẽ $40\cdot 0{,}5 = 20\,\text{mm}$ .

b) $1189\cdot 841 = 999\,949\,\text{mm}^2 \approx 1\,\text{m}^2$ . Mỗi lần chia đôi được khổ kế tiếp: A0 → A1 → A2 → A3 → A4 là 4 lần chia đôi, nên A0 bằng $2^4 = 16$ tờ A4.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

Đường kích thước và đường gióng được vẽ bằng loại nét nào?

Xem đáp án

Nét liền mảnh.

Trên bản vẽ tỉ lệ 2 : 1, một đoạn thẳng đo được 36 mm. Kích thước thật và con số ghi trên bản vẽ là bao nhiêu?

Xem đáp án

Kích thước thật $= 36 : 2 = 18\,\text{mm}$ ; ghi số 18.

Hình chiếu bằng thể hiện những kích thước nào của vật?

Xem đáp án

Chiều dài và chiều rộng.

Trong hình chiếu trục đo xiên góc cân, hệ số biến dạng theo trục $O'Y'$ bằng bao nhiêu?

Xem đáp án

$q = 0{,}5$ .

Bản vẽ lắp khác bản vẽ chi tiết ở nội dung nào?

Xem đáp án

Bản vẽ lắp có bảng kê các chi tiết và thể hiện quan hệ lắp ghép; không có yêu cầu kĩ thuật chế tạo từng chi tiết như bản vẽ chi tiết.

Kiểm tra lại kiến thức vừa ôn

Làm 10 câu luyện tập về thiết kế kĩ thuật và vẽ kĩ thuật và xem lời giải ngay sau mỗi câu.

Luyện tập ngay

Đề có câu hỏi về chủ đề này

ĐỀ SỐ 01Trung bìnhLàm thử miễn phí

Công nghệ (định hướng Công nghiệp) — Đề ôn luyện số 1

Đề sát cấu trúc đề thi thật: hệ thống điện quốc gia, lò sấy ba pha nối sao – tam giác, mạng điện phòng học và thiết bị bảo vệ, op-amp khuếch đại tín hiệu cảm biến nhiệt độ, mạch logic điều khiển máy bơm; kèm cơ khí lớp 11 và vẽ kĩ thuật lớp 10.

28 câu · 50 phút

ĐỀ SỐ 02Cơ bảnLàm thử miễn phí

Công nghệ (định hướng Công nghiệp) — Đề ôn luyện số 2

Đề cơ bản củng cố kiến thức nền: điện áp lưới, cầu chì – aptomat – công tơ, kí hiệu linh kiện và cổng logic; phần đúng/sai gồm chiếu sáng xưởng may ba pha, căn hộ có bình nóng lạnh, mạch đèn tự động dùng quang điện trở và mạch báo động kho hàng.

28 câu · 50 phút

ĐỀ SỐ 03Nâng caoLàm thử miễn phí

Công nghệ (định hướng Công nghiệp) — Đề ôn luyện số 3

Đề nâng cao, nhiều câu tính toán và thiết kế: hao phí truyền tải, sự cố đứt dây pha, động cơ ba pha, chọn aptomat và dây dẫn cho ngôi nhà, mạch báo khí gas hai tầng op-amp, mạch biểu quyết chỉ dùng cổng NAND; kèm truyền lực ô tô và hình chiếu trục đo.

28 câu · 50 phút